THE BOMBAY PROHIBITION ACT, 1949

Liquor license holders and associations in Chandrapur challenged the State's order declaring Chandrapur a dry district effective 1 April 2015, claiming violation of Articles 14 and 21. The petitioners

LANDMARK Vijay Narayan Pallewar and Others v. State of Maharashtra

Petitioners challenged declaration of Chandrapur as dry district under Prohibition Act Section 139(1). Key contentions: ban selection arbitrary (not all-Maharashtra policy), Deotale Committee Report f

LANDMARK Ganesh Narayan Jivtode and Others v. The State of Maharashtra

Nagpur Bench · 07 Jan 2016 · <UNKNOWN>

Licensees and traders' associations challenge the State's declaration of Chandrapur as a dry district from 1.4.2015, claiming violation of Articles 14 and 21. Petitioners contest the Deotale Committee

Rajendrakumar S/O Shailendrakumar Dixit vs The State Of Maharashtra

Nagpur Bench · 07 Jan 2016

Liquor licensees challenged the State's March 2015 order declaring Chandrapur a dry district under the Maharashtra Prohibition Act s.139(1), alleging arbitrary selection of one district without a stat

Tadoba Paryatak Hotel Seva Sanghatna v. State of Maharashtra

Bombay High Court · 07 Jan 2016 · 2016 (online)

Licensees and associations challenge State's declaration of Chandrapur as a dry district under Maharashtra Prohibition Act §139, claiming selective prohibition without state-wide policy, absence of Ch

Rule 2 Amended

Definitios. व्याख्या

In this Act, unless there is anything repugnant in the subject or context,—

(1)

“authorization” means an authorization granted under section 45 for the use of liquor for sacramental purposes;

(2)

“to bottle” with its various grammatical variations, means to transfer any article from a cask or other vessel to a bottle, jar, flask, pot or similar receptacle for the purpose of sale, whether any process of manufacture be employed or not; bottling includes re- bottling.

(4)

“Collector” includes an officer appointed by the State Government to exercise all or any of the powers and to perform all or any of the duties or functions of a Collector under this Act;

(5)

“Commissioner” means an officer appointed as the Commissioner of Prohibition and Excise under section 3 of the Act and includes any officer on whom the State Govern- ment may confer all or any of the powers of the Commissioner under this Act;

(6)

“committee or board” means a committee or board appointed by the State Government under section 7;

(7)

“Common drinking house” means a place where the drinking of liquor or consumption of any intoxicating drug is allowed for the profit or gain of the person owing, occupying, using, keeping or having the care of management or control of such place whether by way of charge for the use of the place or for drinking facilities provided, or otherwise howsoever and includes the premises of a club or any other place which is habitually used for the purpose of drinking liquor or consuming any intoxicating drug by more than one person without a licence granted under this Act;

(8)

“country liquor” includes all liquor produced or manufactured in India;

(9)

“cultivation” means raising a plant from seed and includes the tending or protecting of a plant during its growth;

(10)

“denatured” means subjected to a process prescribed for the purpose of rendering unfit for human consumption;

(10a)

“denatured spirituous preparation” means any preparation made with denatured spirit ³[or denatured alcohol] and includes lacquers, French Polish and varnish prepared out of such spirit or alcohol;

(12)

“ to drink” with its grammatical variations means to drink liquor or to consume any intoxicating drug;

(13)

“excisable article” means—

(a) any alcoholic liquor for human consumption,

(b) an intoxicating drug or hemp,

(d) other narcotic drugs and narcotics which the State Government may, by noti- fication in the Official Gazette, declare to be an excisable article;

(14)

“excise duty” and “countervailing duty” means such excise duty or countervailing duty, as the case may be, as is mentioned in entry 51 in list II in the Seventh Schedule to the Constitution;

(15)

“excise revenue” means revenue derived or derivable from any duty, fee, tax, fine (other than a fine imposed by a court of law) or confiscation or forfeiture imposed or ordered under the provisions of this Act, or of any other law for the time being in force relating to intoxicants;

(16)

“export” (except in section 147) means to take out of the State otherwise than across a customs frontier

(17)

“foreign liquor” means all liquor produced or manufactured outside India;

Provided that the State Government may by notification in the Official Gazette declare, that any specified description of country liquor shall, for the purposes of this Act, be deemed to be foreign liquor;

(18)

“hemp” means any variety of the Indian hemp plant from which intoxicating drugs can be produced ;

(19)

“hotel licence” means a licence granted under section 35 ;

(19a)

“household” means a group of persons residing and messing jointly as members of one domestic unit, but does not include their servants ;

(20)

“import” (except in section 147) means to bring into the State otherwise than across a customs frontier.

(21)

"interim permit” means a permit granted under section 47 ;

(22)

“intoxicant” means any liquor, intoxicating drug, opium or any other substance, which the State Government may, by notification in the Official Gazette, declare to be an intoxicant ;

(23)

“intoxicating drugs” means—

(a) the leaves, small stalks and flowering or fruiting tops of the Indian hemp plant (Cannabis Sativa L) including all forms known as bhang, sidhi, or ganja

(b) charas, that is, the resin obtained from the Indian hemp plant, which has not been submitted to any manipulations other than those necessary for packing and transport ;

(c) any mixture with or without neutral materials of any of the above forms of intoxicating drug or any drink prepared therefrom ;

(d) any other intoxicating or narcotic drug or substance together with every preparation or admixture of the same which the State Government may be notification in the Official Gazette, declare to be an intoxicating drug for the purposes of the Act, such drug, substance, preparations or admixture, not being opium coca leaf or a manufactured drug as defined in section 2, of the Dangerous Drugs Act, 1930 ;

(24)

“liquor” includes—

(a) spirits’ denatured spirits, wine, beer, toddy and all liquids consisting of or containing alcohol; and

(b) any other intoxicating substance which the State Government may, by notification in the Official Gazette, declare to be liquor for the purposes of this Act;

(25)

“manufacture” includes—

(a) every process whether natural or artificial by which any liquor or intoxicating drug is produced, prepared or blended and also redistillation and every process for the rectification, flavouring, or colouring of liquor or intoxicating drug but does not include flavouring, blending or colouring of liquor or intoxicating drug lawfully pos- sessed for private consumption; and

(b) every process of producing and drawing of toddy from trees;

(26)

“Medical Board” means a board constituted under section 8;

(27)

“mhowra flowra” does not include the berry or seed of the mhowra tree;

(28)

“molasses” means the heavy, dark coloured viscous liquid produced during the

manufacture of gur or sugar containing, in solution or suspension, sugars which can be fermented, and includes the solid form of such liquid and also any product formed by the addition to such liquid or solid of any ingredient which does not substantially alter the character of such liquid or solid; and shall also include substances containing sugars obtained from sugarcane known as black coloured gur and residual substances obtained from khandsari known as third sugar or raskat or sayar and irrespective of its colour rotten gur or rotten rab which conform to the following analytical standards on dry weight basis,—

(i) total sugars (expressed as invert sugar) less than 85 per cent. and sucrose less than 57 per cent.; or

(ii) extraneous matter insoluble in water more than 2 per cent.; or

(iii) total ash more than 6 per cent.; or

(iv) ash insoluble in Hydrochloric acid (HCL) more than 0.5 per cent.; or

(v) more than 10 per cent. of moisture;

but does not include any article which the State Government may, by notification in the Official Gazette, declare not to be molasses, for the purposes of this Act.

(29)

“ Officer in charge of a Police Station” includes—

(a) in, the Greater Bombay the officer in charge of police station as provided under the provisions of the Bombay Police Act, 1951; and

(b) elsewhere the officer in charge of a police station as defined in the *Code of Criminal Procedure, 1898;

(30)

“opium” means—

(a) the capsules of the poppy (Papaver Somaniforum L) whether in their original form or cut or crushed or powdered and whether or not the juice has been extracted therefrom;

(b) the spontaneously coagulated juice of such capsules which has not been submitted to any manipulation other than those necessary for packing and transport; and

(c) any mixture with or without neutral materials of any of the above forms of opium; but does not include any preparations containing not more than 0.2 per cent of mor- phine, or a manufactured drug as defined in section 2 of the Dangerous Drugs Act,1930.

(32)

“permit” means a permit granted under the provisions of this Act and the expression “permit holder” shall be construed accordingly ;

(33)

“ police station” means in the Greater Bombay a police staion as provided under the provisions of the Bombay Police Act,1951 and elsewhere any place declared to be a police station for the purposes of the Code of Criminal Procedure, 1898;

(34)

“prescribed” means prescribed by the rules, orders or regulations under this Act;

(35)

“Prohibition officer” includes the Commissioners, Collector or any officer or person appointed to exercise any of the powers or to perform any of the duties and functions under the provisions of this Act and also includes any officer or person invested with any such powers and on whom any such functions or duties are imposed, and any member of a committee, board or medical board;

(36)

“State” means the State of Maharashtra including the space within the limits of the territorial waters appertaining to it;

(37)

“rectification” includes every process whereby liquor is purified or refined;

(38)

“registered medical practitioner” means a person who is entitled to practice any system of medicine in the State under any law for the time being in force relating to medical practitioners, and includes registered dentists as defined in the Dentists Act, 1948 and a veterinary practitioner registered under the Bombay Veterinary Practitioners Act, 1953 or under of any law corresponding thereto in any part of the State;

(39)

“regulations” means regulations made under this Act;

(40)

“rules” means rules made under this Act;

(41)

“ sell” with its grammatical variations includes—

(a) any transfer whether such transfer is for any consideration or not,

(b) any supply or distribution for mutual accommodation, and

(c) any supply by a club to its members on payment of price or of any fees or subscription, but does not include selling of opium for export across the customs frontier; The word “buy” with its grammatical variations shall be construed accordingly ;

(43)

“ spirit” means any liquor containing alcohol and obtained by distillation (whether it is denatured or not) ;

(44)

“sweet toddy or nira or neera” means unfermented juice drawn from a coconut, brab, date or any kind of palm tree into receptacles treated in the prescribed manner so as to prevent fermentation ;

(45)

“territorial waters” with reference to the State, means any part of the open sea within a distance of six nautical miles measured from the appropriate base line according to the President’s Proclamation published in this behalf in the Government of India, Ministry of External Affairs, Notification No. SRO-669, dated the 22^nd March 1956, or such other distance as may be fixed from time to time by the President hereafter ;

(46)

“toddy” means fermented or unfermented juice drawn from a coconut, brab, date or any kind of palm tree and includes sweet toddy or nira a neera;

(47)

“to tap” means to prepare any part of a tree, or to use any means, for the purpose of causing juice to exude from the tree;

(47-A)

“tourist” means a person who is not a citizen of India and who is either born or brought up or domiciled in any country outside India, but who visits India on a tour for a temporary period;

(47B)

“tourists permit” means a permit granted under sectin 46-A;

(48)

“trade and import licence” means a licence granted under section 33;

(49)

“transport” means to move from one place to another within the State;

(50)

“vendor’s licence” means a licence granted under section 34;

(51)

"visitor’s permit” means a permit granted under section 46;

(52)

any reference to the Code of Criminal Procedure, 1898, the Bombay Village Panchayats Act, 1933, or the Bombay Police Act, 1951 includes a reference to any law corresponding to those Acts, respectively, in force in any part of the State.

(17A)

“Gram Rakshak Dal” means Gram Rakshak Dal established under section 134A;

विषयात किंवा संदर्भात एतंद्विरुद्ध काही नसल्यास या अधिनियमात,

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

(1)

"अधिकृतता" म्हणजे धार्मिक विधी प्रयोजनासाठी मद्य वापरण्यासाठी कलम ४५ अन्वये मंजूर केलेली अधिकृतता;

(2)

“बाटलीत भरणे” याचा अर्थ, त्याचे व्याकरणदृष्ट्या होणारे फेरफार धरून विकण्यासाठी कोणताही पदार्थ पिंपातून किंवा इतर भांड्यातुन काढून तो बाटली, बरणी, कुपी, घट किंवा तत्सम पात्रे यात भरणे, असा समजावा मग त्यासाठी माल तयार करण्याचा कोणत्याही प्रक्रियेचा उपयोग केला असो व नसो ; “बाटलीत भरणे” या शब्दप्रयोगात “पुन्हा बाटलीत भरणे” याचा समावेश होतो ;

(4)

“जिल्हाधिकारी” यामध्ये, या अधिनियमान्वये जिल्हाधिका-याचे सर्व किंवा कोणतेही अधिकार चालविण्यासाठी किंवा जिल्हाधिका-याची सर्व किंवा कोणतेही कर्तव्ये किंवा कामे पार पाडण्यासाठी राज्य शासनाने नेमलेला अधिकारी याचा समावेश होतो;

(5)

“आयुक्त” याचा अर्थ, या अधिनियमाच्या कलम 3 अन्वये, आयुक्त, दारूबंदी व उत्पादन शुल्क म्हणून नेमण्यात आलेला अधिकारी असा आहे आणि त्यामध्ये राज्य शासन या अधिनियमाखालील आयुक्ताचे सर्व किंवा कोणतेही अधिकार ज्याला देईल अशा कोणत्याही अधिका-याचा समावेश होईल;

(6)

“समिती” किंवा मंडळ याचा अर्थ, कलम 7 अन्वये राज्य शासनाने नेमलेली समिती किंवा मंडळ असा आहे;

(7)

“दारूचा गुत्ता” याचा अर्थ, जी कोणतीही जागा एखाद्या व्यक्तीच्या मालकीची असेल किंवा तिचा तो भोगवटा करीत असेल, वापर करीत असेल, ती ताब्यात ठेवीत असेल किंवा तिच्यावर देखरेख ठेवीत असेल किंवा तिची व्यवस्था पाहत असेल किंवा तिच्यावर नियंत्रण ठेवीत असेल आणि जीत तिचा वापर केल्याबद्दल किंवा तिच्यात दारू पिण्याची सोय केल्याबद्दल आकार घेऊन किंवा अन्य कोणत्याही प्रकारे अशा व्यक्तीच्या फायद्यासाठी किंवा कमाईसाठी दारू पिण्याची किंवा कोणतेही मादक औषधिद्रव्य सेवन करण्यासाठी परवानगी दिली असेल अशी जागा, असा आहे ; व त्यात या अधिनियमांन्वये दिलेल्या लायसनवाचून एकापेक्षा अधिक व्यक्तीकडून दारू पिण्याकरिता किंवा कोणतेही मादक औषधिद्रव्य सेवन करण्याकरिता जिचा वारंवार उपयोग करण्यात येतो त्या क्लबच्या जागेचा किंवा कोणत्याही इतर जागेचा समावेश होतो ;

(8)

“देशी दारू” यात भारतात उत्पादन केलेल्या, किंवा तयार केलेल्या सर्व प्रकारच्या दारूचा समावेश होतो;

(9)

“लागवड करणे” याचा अर्थ, बी लावून रोपटे वाढविणे, असा आहे; आणि यात, रोपट्याची वाढ होत असताना त्याची जोपासना करणे किंवा रक्षण करणे यांचा समावेश होतो;

(10)

“विप्रकृत” याचा अर्थ मनुष्याच्या सेवनास अयोग्य करण्याकरिता ज्यावर विहित केलेली क्रिया केली आहे असा आहे;

(10a)

“विप्रकृत मद्यसारयुक्त सिद्धपदार्थ” याचा अर्थ, विप्रकृत मद्यसार किंवा विप्रकृत मद्यार्कट वापरुन केलेला कोणताही सिद्धपदार्थ असा आहे; व तीत असे मद्यसार किंवा मद्यार्क यापासून तयार केलेले लाखरोगण, फ्रेंच पॉलिश व वॉर्निश यांचा समावेश होतो;

(12)

“पिणे” याचा अर्थ, त्याचे व्याकरणदृष्ट्या होणारे फेरफार धरून, दारू पिणे किंवा कोणतेही मादक औषधिद्रव्ये सेवन करणे असा आहे ;

(13)

“उत्पादनशुल्कयोग्य पदार्थ” याचा अर्थ

(अ) मनुष्याने सेवन करण्यासाठी असलेले कोणतेही मद्यार्कयुक्त पेय.

(ब) मादक औषधी किंवा भांग.

(क) अफू,

(ड) राज्य शासन राजपत्रात प्रसिद्ध केलेल्या अधिसूचनेद्वारे उप्तादन शुल्क योग्य पदार्थ म्हणून जाहीर करील अशी इतर अंमली औषधिद्रव्ये आणि अंमली द्रव्ये असा आहे;

(14)

“उत्पादनशुल्क” व “प्रतिशुल्क” याचा अर्थ संविधानाच्या सातव्या अनुसूचीतील सूची 2 मधील नोंद 51 यातट नमूद केल्याप्रमाणे असलेले यथास्थिति, उत्पादनशुल्क किंला प्रतिशुल्क असा आहे;

(15)

“उत्पादनशुल्क महसूल” याचा अर्थ या अधिनियमाच्या तरतुदींअन्वये किंवा मादक द्रव्यासंबंधी त्या त्या वेळी अंमलात असलेल्या कोणत्याही इतर कायद्याच्या तरतुदींअन्वये बसविलेले कोणतेही शुल्क फी, कर किंवा (न्यायालयाने बसविलेल्या दंडाव्यतिरिक्त इतर) दंड अथवा आदेशाअन्वये जप्त केलेला किंवा सरकारजमा केलेला माल यापासून मिळालेला किंवा मिळण्याजोगा महसूल असा आहे;

(16)

“निर्यात करणे” याचा अर्थ (कलम 147 व्यतिरिक्त) सीमा शुल्क सरहद्द न ओलांडता इतर रीतीने राज्याबाहेरट नेणे, असा आहे;

(17)

“परदेशी दारु” याचा अर्थ, भारताबाहेर उत्पादन केलेली किंवा तयार केलेली सर्व प्रकारची देशी दारु, असा आहे.

परंतु, राज्य शासनास राजपत्रात प्रसिद्ध केलेल्या अधिसूचनेद्वारे, कोणत्याही विशिष्ट प्रकारची देशी दारु ही या अधिनियमाच्या प्रयोजनांकरिता परदेशी दारू आहे असे जाहीर करण्याचा

अधिकार आहे;

(18)

“भांग” याचा अर्थ, भांगेच्या ज्या झाडापासून मादक औषधिद्रव्ये तयार करता येतात ते भारतातील कोणत्याही प्रकारचे भांगेचे झाड, असा आहे;

(19)

“हॉटेल लायसन” याचा अर्थ, कलम 35 अन्वये दिलेले लायसन असा आहे;

(19a)

“कुटुंब” याचा अर्थ, एकाच घरातील व्यक्ती म्हणून एकत्र राहणा-या आणि जेवण घेणा-या व्यक्तींचा गट असा आहे. परंतु तीत त्यांच्या नोकरांचा समावेश होत नाही;

(20)

“आयात करणे” याचा अर्थ, सीमा शुल्क सरहद्द न ओलांडता इतर रीतीने राज्यात आणणे, असा आहे (कलम 147 मध्ये याचा अर्थ या व्याख्येप्रमाणे होत नाही);

(21)

“अंतरिम परवाना” याचा अर्थ, कलम 47 अन्वये दिलेला परवाना असा आहे;

(22)

“मादक द्रव्य” याचा अर्थ, कोणतीही दारु, मादक औषधिद्रव्य, अफु किंवा राज्य शासन राजपत्रात प्रसिद्ध केलेल्या अधिसूचनेद्वारे मादक द्रव्य म्हणून जाहीर करील असा कोणताही इतर पदार्थ, असा आहे ;

(23)

“मादक औषधीद्रव्य” याचा अर्थ-----

(अ) भारतातील भांगेच्या झाडाची (कॅनॅबिस सॅटिव्हा एल) पाने, बारीक देठ व फुले किंवा फळे, येणारी बोंडे, यात भांग सिद्धी किंवा गांजा या सर्व प्रकारांचा समावेश होतो;

(ब) चरस याचा अर्थ संवेष्टन व परिवहन यांसाठी आवश्यक असलेल्या, क्रियेव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही क्रिया ज्यावर करण्यात आलेल्या नाहीत अशी भारतातील भांगेच्या झाडापासून मिळणारी राळ;

(क) वरीलपैकी कोणत्याही प्रकारच्या मादक औषधिद्रव्याचे उदासीन पदार्थ घालून किंवा त्याशिवाय तयार केलेले कोणतेही मिश्रण किंवा त्यापासून तयार केलेले कोणतेही पेय;

(ड) राज्य शासन राजपत्रात प्रसिद्द केलेल्या अधिसूचनेद्वारे या अधिनियमाच्या प्रयोजनांकरिता मादक औषधिद्रव्य म्हणून जाहीर करील असे कोणतेही इतर मादक किंवा अमली औषधिद्रव्य किंवा पदार्थ व त्यापासून तयार केलेला प्रत्येक पदार्थ किंवा मिश्रण, असे औषधिद्रव्य, पदार्थ, तयार केलेला पदार्थ किंवा मिश्रण हे अपायकारक औषधिद्रव्य अधिनियम, 1930, कलम 2 मध्ये व्याख्या केल्याप्रमाणे अफू, कोका पान किंवा तयार केलेले औषधिद्रव्य असता कामा नये; असा आहे;

(24)

“दारु ” यात--

(अ) मद्यसार, विप्रकृत मद्यसार, वाईन, बीअर, ताडी आणि मद्यार्काचे बनलेले किंवा मद्यार्क असलेले सर्व प्रवाही पदार्थ; आणि

(ब) राज्य, शासन राजपत्रात प्रसिद्ध केलेल्या अधिसूचनेद्वारे या अधिनियमाच्या प्रयोजनांकरिता दारु म्हणून जाहीर करील असा कोणताही इतर मादक पदार्थ, यांचा समावेश होतो;

(25)

“तयार करणे” यात

(अ) ज्या क्रियेने---मग ती स्वाभाविक असो वा कृत्रिम असो-कोणतीही दारू किंवा मादक औषधिद्रव्य यांचे उत्पादन केले जाते किंवा ती तयार केली जाते किंवा तिचे मिश्रण केले जाते ती प्रत्येक क्रिया व तसेच पुन्हा गाळणे आणि दारू किंवा मादक औषधिद्रव्य शुद्ध करण्यासाठी, स्वादयुक्त करण्यासाठी किंवा तिला रंग देण्यासाठीटउपयोगात आणलेली प्रत्येक क्रिया, यांचा समावेश होतो; परंतु तीत खाजगी सेवनासाठी कायदेशीररीत्या जवळ बाळगलेली दारू किंवा मादक औषधिद्रव्य यांस स्वादयुक्त करण्याच्या किंवा त्यांचे मिश्रण करण्याच्या किंवा त्यांना रंग आणण्याच्या क्रियेचा समावेश होत नाही; आणि

(ब) झाडापासून ताडी तयार करण्याचा व काढण्याच्या प्रत्येक क्रियेचा समावेश होतो;

(26)

“वैद्यकीय मंडळ” याचा अर्थ, कलम 8 अन्वये रचना केलेले मंडळ असा आहे;

(27)

“मोहाचे फूल” यात मोहाच्या झाडाच्या फळाचा किंवा बीचा समावेश होत नाही;

(28)

“मळी” याचा अर्थ, गूळ किंवा साखर तयार करताना उत्पन्न झालेला व ज्यामध्ये आंबवता येण्याजोगी द्रवरुप किंवा तरंगणारी साखर आहे असा जड व काळसर रंगाचा चिकट द्रवपदार्थ असा आहे; आणि त्या संज्ञेमध्ये, अशा द्रवपदार्थाच्या घन स्वरुपातील पदार्थाचा तसेच ज्या घटकद्रव्यामुळे अशा द्रवपदार्थाचे किंवा त्याच्या घन स्वरुपातील पदार्थाचे स्वरुप मूलत: बदलणारा नाही असे कोणतेही घटकद्रव्य त्या द्रवपदार्थात किंवा त्या घन स्वरुपातील पदार्थात घालून तयार केलेल्या पदार्थाचा समावेश होतो; तसेच तीमध्ये, काळा रंगाचा गूळ म्हणून ओळखली जाणारी ऊसापासून मिळवलेली साखर आणि खांडसरी बनवल्यानंतर शिल्लक राहिलेले व तिसरी साखर किंवा रस्कट किंवा सायर म्हणून ओळखले जाणारे पदार्थ अंतर्भूत असलेल्या पदार्थाचा आणि कोणत्याही रंगाचा असलेल्या कुजक्या गुळाचा किंवा कुजक्या राबाचादेखील समावेश असेल आणि त्यामधील पुढील घटकद्रव्ये त्यांच्या निद्र्रव वजनाच्या आधारे काढलेल्या पुढील विश्लेषणात्मक प्रमाणांशी मिळत्याजुळत्या प्रमाणात असतील,---

(एक) एकूण साखर (इन्वर्ट साखर म्हणून संबोधली जाणारी साखर) 85 टक्क्यांपेक्षा कमी आणि सुक्रोज 57 टक्क्यांपेक्षा कमी; किंवा

(दोन) पाण्यामध्ये न विरघळणारी अनावश्यक बाह्र वस्तू, 2 टक्क्यांपेक्षा जास्त; किंवा

(तीन) एकूण राख, 6 टक्क्यांपेक्षा जास्त; किंवा

(चार) हायड्रोक्लोरिक आम्लामध्ये न विरघळणारी राख, 0.5 टक्क्यांपेक्षा जास्त; किंवा

(पाच) आद्र्रता, 10 टक्क्यांपेक्षा जास्त,

परंतु राज्य शासन, राजपत्रात प्रसिद्ध केलेल्या अधिसूचनेद्वारे, जो कोणताही पदार्थ, या अधिनियमाच्या प्रयोजनार्थ, मळी नसल्याचे जाहीर करील त्याचा तीमध्ये समावेश असणार नाही;

(29)

“पोलीस ठाण्याचा प्रभारी अधिकारी” या शब्दप्रयोगांत----

(अ) बृहन्मुंबईत, मुंबई पोलीस अधिनियम, 1951, याच्या तरतुदीन्वये ज्याची तरतूद केली आहे असा पोलीस ठाण्याचा प्रभारी अधिकारी;---आणि

(ब) इतरत्र फौजदारी प्रक्रिया संहिता, 1898 यात व्याख्या केल्याप्रमाणे पोलीस ठाण्याचा प्रभारी अधिकारी यांचा समावेश होतो;

(30)

“अफू” या संज्ञेचा अर्थ----

(अ) खसखशीच्या (पॅपॅव्हर सॉम्निफेरम एल.) झाडाची बोंडे मग ती आपल्या मूळ स्वरूपात असोत किंवा कापलेली किंवा चुरा केलेली असोत किंवा त्यांची भुकटी केलेली असो आणि त्यांपासून रस काढून घेण्यात आला असो वा नसो;

(ब) संवेष्टन व परिवहन यांसाठी आवश्यक असलेल्या क्रियेव्यतिरिक्त इतर कोणतीही क्रिया ज्यावर करण्यात आलेली नाही असा स्वाभाविकपणे जमलेला अशा बोंडांचा रस; आणि

(क) वरीलपैकी कोणत्याही प्रकारच्या अफूचे गुणविरहित पदार्थ घालून किंवा त्याशिवाय तयार केलेले कोणतेही मिश्रण असा आहे; परंतु यात शेकडा 0.2 पेक्षा अधिक प्रमाणात मॉपींन नसलेल्या अशा कोणत्याही पदार्थाचा किंवा घातक औषधिद्रव्य अधिनियम, 1930, कलम 2 यात व्याख्या केल्याप्रमाणे तयार केलेल्या औषधिद्रव्याचा समावेश होत नाही.

(32)

“परवाना” याचा अर्थ, बृहन्मुंबई या अधिनियमाच्या तरतुदींन्वयेट दिलेला परवाना, असा समजावा व “परवानाधारक” या शब्दप्रयोगाचा अर्थ त्याप्रमाणे लावण्यात यावा;

(33)

“पोलीस ठाणे” याचा अर्थ, मुंबई पोलीस अधिनियम, 1951 याच्या तरतुदींन्वये ज्याची तरतूद केली आहे असा पोलीस विभाग व इतरत्र फौजदारी प्रक्रिया संहिता, 1898 याच्या प्रयोजनांकरिता पोलीस ठाणे म्हणून जाहीर केलेले कोणतेही ठिकाण असा आहे;

(34)

“विहित” याचा अर्थ, याचा अर्थ या अधिनियमान्वये केलेले नियम किंवा विनियम किंवा तद्न्वये दिलेले आदेश यांनी विहित केलेले असा आहे;

(35)

“दारुबंदी अधिकारी” यात, आयुक्त, जिल्हाधिकारी किंवा या अधिनियमाच्या तरतुदींन्वये कोणतेही अधिकार चालविण्यासाठी किंवा कोणतीही कर्तव्ये व कामे पार पाडण्यासाठी नेमण्यात आलेला कोणताही अधिकारी किंवा व्यक्ती यांचा समावेश होतो; तसेच, तीत ज्याच्याकडे कोणतेही असे अधिकार निहित करण्यात आले आणि कोणतीही अशी कामे किंवा कर्तव्ये सोपवून देण्यात आली असतील असा कोणताही अधिकारी किंवा व्यक्ती यांचा आणि समितीच्या, मंडळाच्या किंवा वैद्यक मंडळाच्या कोणत्याही सदस्याचा समावेश होतो;

(36)

“राज्य” याचा अर्थ, महाराष्ट्र राज्य असा आहे व तीत महाराष्ट्र राज्याशी संबद्ध असलेल्या क्षेत्रीय जलधीच्या हद्दीतील जागेचा समावेश होतो;

(37)

“शुद्ध करणे” यासंज्ञेत, ज्या क्रियेने दारू शुद्ध करण्यात येते किंवा साफ करण्यात येते अशा प्रत्येक क्रियेचा समावेश होतो ;

(38)

“नोंदणीकृत वैद्यकीय व्यवसायी” याचा अर्थ वैद्यकीय व्यवसाय करण्यासंबंधी त्या त्या वेळी अमलात असलेल्या कोणत्याही कायद्यान्वये ज्यास राज्यात, कोणत्याही वैद्यकीय पद्धतीनुसार व्यवसाय करण्याचा हक्क आहे अशी व्यक्ती असा आहे व तीत दंत वैद्य अधिनियम, 1948, यात व्याख्या केल्याप्रमाणे नोंदलेले दंतवैद्य आणि मुंबई पशु वैद्यक व्यवसायी अधिनियम, 1953 अन्वये किंवा राज्याच्या कोणत्याही भागातील कोणत्याही तत्सम कायद्यान्वये नोंदलेली पशुवैद्यक व्यवसायी यांचा समावेश होतो ;

(39)

“विनियम” याचा अर्थ या अधिनियमान्वये केलेले विनियम असा आहे;

(40)

“नियम” याचा अर्थ या अधिनियमान्वये केलेले नियम असा आहे;

(41)

“विकणे” या शब्दप्रयोगाचे व्याकरणदृष्ट्या होणार फेरफार धरुन त्यात पुढील गोष्टींचा समावेश होतो :--

(अ) कोणत्याही प्रकारे हस्तांतरण करणे-----मग असे हस्तांतरण कोणताही मोबदला घेऊन किंवा न घेता केलेले असो;

(ब) एकमेकांच्या सोईसाठी कोणत्याही प्रकारे पुरविणे किंवा वाटप करणे; आणि

(क) एखाद्या क्लबने आपल्या सदस्यांस किंमत किंवा कोणतीही फी किंवा वर्गणी घेऊन कोणत्याही प्रकारे पुरविणे ; परंतु, त्या शब्दप्रयोगात सीमाशुल्क सरहद्दीपलीकडे निर्यात करण्यासाठी अफू विकण्याचा समावेश होत नाही ; “विकत घेणे” याचा अर्थ, त्याचे व्याकरणदृष्ट्या होणारे फेरफार धरून, त्याप्रमाणे लावण्यात येईल.

(43)

“मद्यसार” याचा अर्थ, मद्यार्क असलेली व गाळून तयार केलेली कोणतीही दारू (मग ती विप्रकृत केलेली असो वा नसो) असा आहे ;

(44)

“गोड ताडी किंवा नीरा” याचा अर्थ, नारळीच्या, शिंदीच्या, खजुरीच्या किंवा कोणत्याही प्रकारच्या ताडाच्या झाडापासून आंबू नये म्हणून विहित केलेल्या रीतीने क्रिया केलेल्या पात्रात काढलेला न आंबवलेला रस, असा आहे ;

(45)

राज्याच्या संबंधात “क्षेत्रीय जलधी” याचा अर्थ, दिनांक 22 मार्च 1956 रोजीची भारत सरकारच्या परराष्ट्र मंत्रालयाची अधिसूचना क्रमांक एस. आर. ओ. 669 यामध्ये या बाबतीत प्रसिद्ध केलेल्या राष्ट्रपतींच्या उद्घोषणेनुसार, समुचित मूळ रेषेपासून मोजलेल्या सहा सागरी मैलांच्या अंतरातील किंवा राष्ट्रपतींकडून यानंतर वेळोवेळी ठरविण्यात येईल अशा इतर अंतरांच्या आत असलेल्या समुद्राचा कोणताही खुला भाग, असा आहे;

(46)

“ताडी” याचा अर्थ, नारळीच्या, शिंदीच्या, खजुरीच्या किंवा कोणत्याही प्रकारच्या ताडाच्या झाडापासून काढलेला, आंबवलेला किंवा न आंबवलेला रस, असा आहे आणि तीत गोड ताडी किंवा नीरा यांचा समावेश होतो ;

(47)

“छेदणे” याचा अर्थ, झाडातून रस बाहेर गळावा म्हणून त्याचा कोणताही भाग कापणे किंवा कोणतेही साधन वापरणे, असा आहे ;

(47-A)

“प्रवासी” याचा अर्थ, जी भारताचा नागरिक नसेल व भारताबाहेरील कोणत्याही देशात जी जन्मली असेल किंवा वाढली असेल किंवा जिचा तेथे अधिवास असेल परंतु जी भारतात प्रवास करण्यासाठी थोड्या दिवसांकरिता आली असेल अशी व्यक्ती, असा आहे.

(47B)

“प्रवाशाचा परवाना” याचा अर्थ, कलम 46-अ अन्वये दिलेला परवाना असा आहे ;

(48)

“व्यापार व आयात लायसन” याचा अर्थ, कलम 33 अन्वये दिलेले लायसन, असा आहे ;

(49)

“परिवहन करणे” याचा अर्थ, राज्यात एका ठिकाणाहून दुस-या ठिकाणी नेणे, असा आहे ;

(50)

“विक्रेत्याचे लायसन” याचा अर्थ, कलम 34 अन्वये दिलेले लायसन, असा आहे ;

(51)

“अभ्यागताचा परवाना” याचा अर्थ, कलम 46 अन्वये दिलेला परवाना, असा आहे ;

(52)

फौजदारी प्रक्रिया संहिता, 1898, मुंबई ग्रामपंचायत अधिनियम, 1933 किंवा मुंबई पोलीस अधिनियम, 1951 यासंबंधी केलेल्या कोणत्याही उल्लेखात, राज्याच्या कोणत्याही भागात अंमलात असलेल्या अनुक्रमे तत्सम अशा कोणत्याही कायद्यासंबंधी केलेल्या उल्लेखाचा समावेश होतो.

(17A)

“ग्राम रक्षक दल” याचा अर्थ, कलम 134अ अन्वये स्थापन केलेले ग्राम रक्षक दल असा आहे:

सोप्या भाषेत — Rule 2

# Section 2 — व्याख्या (Definitions)

थोडक्यात: Section 2 हा Maharashtra Prohibition Act चा सर्वाधिक महत्त्वाचा भाग आहे, ज्यामध्ये कायद्याला संबंधित असणारी सर्व महत्त्वाची संज्ञा व शब्दांची व्याख्या केलेली आहे.

---

## व्याख्या करा असा म्हणा तर मुख्य संज्ञा:

### दारू (Liquor)
दारू म्हणजे स्पिरीट्स, विप्रकृत स्पिरीट्स, वाईन, बीअर, ताडी किंवा अल्कोहल असलेले कोणतेही द्रव पदार्थ. राज्य शासन आणखी काही पदार्थ दारू मानू शकते.

### फॉरेन लिकर (Foreign Liquor)
भारताबाहेर तयार केलेली कोणतीही दारू. पण राज्य शासन काही देशी दारूला फॉरेन लिकर घोषित करू शकते.

### कंट्री लिकर (Country Liquor)
भारतात तयार केलेली कोणतीही दारू.

### मादक द्रव्य (Intoxicant)
कोणतीही दारू, मादक औषधी, अफू किंवा राज्य शासनने जाहीर केलेले इतर मादक पदार्थ.

### स्पिरीट (Spirit)
अल्कोहल असलेली दारू जी गाळून तयार केली असेल (विप्रकृत असो वा नसो).

---

## महत्त्वाचे शब्द:

• **लायसन/Licence** — सरकारकडून परवानगी
• **परवाना/Permit** — अस्थायी परवानगी
• **उत्पादन शुल्क/Excise Duty** — सरकारला दिलेला कर
• **तयार करणे/Manufacture** — दारू बनवणे किंवा शुद्ध करणे
• **विकणे/Sell** — हस्तांतरण करणे, सुपवण्याचे काम
• **दारूचा गुत्ता/Common Drinking House** — दारू पिण्यासाठी लोक जमा होतात, ज्याचा मालक पैसे कमवत असेल

---

## महत्त्वाचे अधिकारी:

• **आयुक्त** — दारूबंदी व उत्पादन शुल्क विभागाचा सर्वोच्च अधिकारी
• **जिल्हाधिकारी** — जिल्ह्यातील मुख्य प्रशासकीय अधिकारी
• **दारूबंदी अधिकारी** — या कायद्याची अंमलबजावणी करणारे सर्व अधिकारी व व्यक्ती

ही सर्व व्याख्या कायद्याचे अर्थ समजण्यासाठी आवश्यक आहेत.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 2 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

📖 Printed Excise Manual — page 1030 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 694 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 694 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 694 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 694 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 1032 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 694 of 1109

Open in full Excise Manual viewer

LANDMARK Subhash Nanhalal Gupta and Anr vs The State of Maharashtra

Bombay High Court · 08 Oct 2018

Court quashed FIR under BPA Sections 65(d), 67, 81, 83 for possession and sale of French polish as industrial solvent. Court held Bombay Denatured Spirit Rules 1959 (Rules 23-62) ultra vires, that sta

LANDMARK Licence No. 57 v. State of Maharashtra

Aurangabad Bench · 01 Mar 2012

CL-III country liquor licensee challenged FIR for transporting liquor in wrong auto-rickshaw. Court held police have cognizable jurisdiction to investigate BPA offences under Chapter VII/IX and Cr.P.C

LANDMARK Behram Khurshed Pesikaka vs The State Of Bombay

Supreme Court · 24 Sep 1954 · AIR 1955 SC 123

After the Court declared BPA section 13(b) invalid insofar as it prohibited medicinal and toilet preparations containing alcohol, the Court held that the burden of proving consumption of validly prohi

Gujarat Spirit Dealers Association v. State of Gujarat

Gujarat High Court · 14 Jun 2010

Gujarat HC examined the constitutional and statutory validity of 1999 amendments to eight Bombay Prohibition Act subsidiary rules that increased licence and permit fees for spirit manufacturers, trade

Rule 3 Current

Commissioner of Prohibition and Excise. आयुक्त दारूबंदी व उत्पादनशुल्क.

The State Government may, by notification in the Official Gazette, appoint an officer to be called the Commissioner of Prohibition and Excise, ^{(Click to see list of CSE) (List & Address of Excise offices) (List Of Additional Commissioner)} who subject to the control of the State Government and subject to such general or special orders as the State Government may from time to time make, shall exercise such powers and shall perform such duties and such functions as are conferred upon, by or under the provisions of this Act and shall superintend the administration and carry out generally the provisions of this Act:

Provided that, the person holding the office of Director of Prohibition and Excise immediately before the commencement of the Maharashtra Director of Prohibition and Excise (Change in Designation) Act, 1973 shall be the Commissioner of Prohibition and Excise for the State and shall hold that Officer until the State Government otherwise directs.

राज्य शासनास, राजपत्रात प्रसिद्ध केलेल्या अधिसूचनेद्वारे आयुक्त, दारूबंदी व उत्पादन शुल्क या नावाचा एक अधिकारी नेमता येईल. असा अधिकारी राज्य शासनाच्या नियंत्रणास अधीन राहून व राज्य शासन वेळोवेळी जे सर्वसाधारण किंवा विशेष आदेश देईल त्यास अधीन राहून, या अधिनियमाच्या तरतुदींन्वये किंवा तद्नुसार सोपविलेल्या अधिकारांचा वापर करील आणि तद्न्वये किंवा तद्नुसार सोपविलेली कर्तव्ये व कामे पार पाडील. तसेच तो या अधिनियमाच्या अंमलबजावणीच्या बाबतीत देखरेख ठेवील व त्याच्या तरतुदी सामान्यत: पार पाडील :

परंतु, महाराष्ट्र संचालक, दारूबंदी व उत्पादनशुल्क (पदनामातील बदल) अधिनियम, 1973 याच्या प्रारंभाच्या निकटपूर्वी, संचालक, दारूबंदी व उत्पादनशुल्क याचे पद धारण करणारी व्यक्ती ही राज्याचा, आयुक्त, दारूबंदी व उत्पादनशुल्क असेल आणि राज्य शासन अन्यथा निदेश देईपर्यंत ती ते पद धारण करील.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 3

**थोडक्यात:** Section 3 मध्ये असे सांगितले आहे की राज्य शासन एक प्रमुख अधिकारी नेमू शकते ज्याला "आयुक्त, दारूबंदी व उत्पादन शुल्क" म्हटले जाईल. हा अधिकारी दारूबंदी व excise कायद्याचा सर्व प्रशासन चलवतो.

---

**विस्तृत समजावून सांगणे:**

**कोण नेमतो?**
राज्य शासन (Maharashtra Government) हा आयुक्त नेमतो. ते करार राजपत्रात (Official Gazette) जाहीर केले जाते.

**अधिकारीचे काम काय?**
- या आयुक्तस दारूबंदी व उत्पादन शुल्क (Excise) सर्व बाबतीत अधिकार असतात
- सर्व दारू-संबंधित कायदे अंमलात आणण्याची जबाबदारी असते
- राज्य शासन त्यास वेळोवेळी आदेश देतो — अधिकारी त्या आदेशाचे पालन करतो

**प्रादेशिक तरतुद:**
१९७३ साली कायद्यात बदल झाला. त्यापूर्वी "संचालक" असे म्हटले जाणारे अधिकारी आता "आयुक्त" म्हणून ओळखले जातात.

**सरळ भाषेत:**
राज्य शासन हा एका मोठ्या अधिकाऱ्याला दारूबंदी आणि उत्पादन शुल्काचा सर्व व्यवस्थापन करायला देते.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 3 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

Circular 13 Sep 2002 issued by commissioner state excise

Govt control over sales of country liquor देशी मद्याची विक्री कमी दाखविण्यावर शासन नियंत्रण

CLR/SALE/COMM./7

M/S Vidarbha Liquor Corporation vs The State Of Maharashtra

Nagpur Bench · 24 Feb 2015 · 2015 Bombay High Court (Nagpur Bench)

Licensee challenged retrospective recovery of supervision charges following 6th wage revision with effect from 1.1.2006. Court held State entitled to recover arrears of supervision cost under Section

Karan Dileep Nevatia v. The Union of India

Bombay High Court · 05 Jan 2010 · 2010 (2) AIR BOM R 18; 2010 A I H C 2844

Wine importer challenges discriminatory tax notifications under Bombay Prohibition Act favoring domestic wines over imports, arguing they violate GATT National Treatment principle and Union of India's

Pritpal Singh Rattan Singh v. The Chief Commissioner Of Delhi

Bombay High Court · 03 Feb 1965 · AIR 1966 Punjab 4

Chemist challenges notification declaring all spirituous preparations with >20% proof alcohol as liquor and the resulting import/export/possession rules. Court upholds the notification and rules as va

Rule 4 Current

Collectors. जिल्हाधिकारी

The Collectors shall, within the limits of their jurisdiction exercise such powers and perform such duties and functions as are provided by or under the provisions of this Act.
((2)) For the purpose of this Act all Collectors including the Collector of Bombay shall be subordinate to the Commissioner
((3)) The State Government may, by notification in the Official Gazette, appoint any person other than the Collector to exercise in any district or place all or any of the powers and perform all or any of the duties] as are assigned by or under this Act to a Collector subject to such control, if any, in addition to that of the Commissioner and of the State Government as the State Government may from time to time direct.

(1)

The Collectors shall, within the limits of their jurisdiction exercise such powers and perform such duties and functions as are provided by or under the provisions of this Act.

(2)

For the purpose of this Act all Collectors including the Collector of Bombay shall be subordinate to the Commissioner

(3)

The State Government may, by notification in the Official Gazette, appoint any person other than the Collector to exercise in any district or place all or any of the powers and perform all or any of the duties] as are assigned by or under this Act to a Collector subject to such control, if any, in addition to that of the Commissioner and of the State Government as the State Government may from time to time direct.

जिल्हाधिकारी आपल्या अधिकारक्षेत्राच्याट हद्दीत या अधिनियमाच्या तरतुदींअन्वये किंवा त्यानुसार दिलेल्या अधिकारांचा वापर करील व कर्तव्ये व कामे पार पाडील.
या अधिनियमाच्या प्रयोजनांकरिता मुंबईचा जिल्हाधिकारी यासहित सर्व जिल्हाधिकारी आयुक्तास दुय्यम असतील.
राज्य शासनास, राजपत्रात प्रसिद्ध केलेल्या अधिसूचनेद्वारे, या अधिनियमाद्वारे किंवा अधिनियमान्वये जिल्हाधिका-यास नेमून देण्यात आलेल्या अधिकारांपैकी सर्व किंवा कोणतेही अधिकार आणि नेमून दिलेल्या कर्तव्यांपैकी व कामांपैकी सर्व किंवा कोणतीही कर्तव्ये व कामेट कोणत्याही जिल्ह्रात किंवा कोणत्याही ठिकाणी चालविण्यासाठी किंवा पार पाडण्यासाठी जिल्हाधिका-याव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही व्यक्तीस नेमता येईल. अशा व्यक्तीवर आयुक्ताच्या व राज्य शासनाच्या नियंत्रणाखेरीज राज्य शासन वेळोवेळी आणखी जे कोणतेही नियंत्रण निर्दिष्ट करील ते नियंत्रण राहील.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

(1)

जिल्हाधिकारी आपल्या अधिकारक्षेत्राच्याट हद्दीत या अधिनियमाच्या तरतुदींअन्वये किंवा त्यानुसार दिलेल्या अधिकारांचा वापर करील व कर्तव्ये व कामे पार पाडील.

(2)

या अधिनियमाच्या प्रयोजनांकरिता मुंबईचा जिल्हाधिकारी यासहित सर्व जिल्हाधिकारी आयुक्तास दुय्यम असतील.

(3)

राज्य शासनास, राजपत्रात प्रसिद्ध केलेल्या अधिसूचनेद्वारे, या अधिनियमाद्वारे किंवा अधिनियमान्वये जिल्हाधिका-यास नेमून देण्यात आलेल्या अधिकारांपैकी सर्व किंवा कोणतेही अधिकार आणि नेमून दिलेल्या कर्तव्यांपैकी व कामांपैकी सर्व किंवा कोणतीही कर्तव्ये व कामेट कोणत्याही जिल्ह्रात किंवा कोणत्याही ठिकाणी चालविण्यासाठी किंवा पार पाडण्यासाठी जिल्हाधिका-याव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही व्यक्तीस नेमता येईल. अशा व्यक्तीवर आयुक्ताच्या व राज्य शासनाच्या नियंत्रणाखेरीज राज्य शासन वेळोवेळी आणखी जे कोणतेही नियंत्रण निर्दिष्ट करील ते नियंत्रण राहील.

सोप्या भाषेत — Rule 4

## Section 4 — Bombay Prohibition Act, 1949

**थोडक्यात:** Section 4 मध्ये असे सांगितले आहे की जिल्हाधिकारी (Collector) दारूबंदी कायद्यातील सर्व काम-काज आणि अधिकार आपल्या जिल्ह्यात चलवतात आणि ते सर्वेसर्वा आयुक्तास दुय्यम असतात.

---

### विस्तार:

**कलम 4(1) — जिल्हाधिकारीचे अधिकार व कर्तव्य**
- जिल्हाधिकार आपल्या जिल्ह्यामध्ये दारूबंदी कायद्याशी संबंधित सर्व अधिकार वापरतो.
- लायसन्स, परमिट देणे, दंड लावणे, धरपकड करणे इ. सर्व काम करतो.
- हे अधिकार कायद्याच्या नियमांनुसार केले जातात.

**कलम 4(2) — आयुक्तास दुय्यमता**
- सर्व जिल्हाधिकारी (मुंबई सहित) हे उत्पादन शुल्क आयुक्त (Commissioner of Excise) यांच्या अधीन असतात.
- आयुक्त ही सर्वोच्च शक्ती असून जिल्हाधिकारी त्यांच्या आदेश पाळतात.

**कलम 4(3) — राज्य शासन पर्यायी नियुक्ती करू शकते**
- राज्य शासन जिल्हाधिकार्‍या व्यतिरिक्त इतर कोणाला (उदा. IAS अधिकारी, पोलिस अधिकारी) हे काम देऊ शकते.
- हा व्यक्ती पण आयुक्त आणि राज्य शासनाच्या नियंत्रणात असतो.
- ही नियुक्ती राजपत्रातून जाहीर केली जाते.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 4 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

📖 Printed Excise Manual — page 1099 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 963 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 968 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 294 of 1109

Open in full Excise Manual viewer

Amrut Bar & Restaurant v. State of Maharashtra

Bombay High Court · 13 Nov 2019

Consolidated writ petitions challenging rejections of liquor license applications and suspensions/cancellations of existing foreign liquor and country liquor licenses by Maharashtra excise authorities

Rule 5 Current

Subordinate Officers . दुय्यम अधिकारी

To aid the Commissioner and the Collectors in carrying out the provisions of this Act, the State Government may appoint such subordinate officers with such designations, and assign to them such powers, duties and functions under this Act, rules or regulation or orders made thereunder, as may be deemed necessary.

आयुक्तास व जिल्हाधिका-यांस या अधिनियमाच्या तरतुदी पार पाडण्यास सहाय्य करण्याकरिता राज्य शासनास आवश्यक वाटतील असे दुय्यम अधिकारी त्यांच्या पदनामासह नेमता येतील हा अधिनियम किंवा तद्नुसार केलेले नियम किंवा विनियम किंवा तद्नुसार दिलेले आदेश या अन्वये जे अधिकार व जी कर्तव्ये व कामे असतील त्यापैकी आवश्यक वाटतील असे अधिकार, कर्तव्ये व कामे राज्य शासन अशा अधिका-यांस नेमून देईल.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 5

**थोडक्यात:** Section 5 मध्ये असे सांगितले आहे की दारूबंदी कायद्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी राज्य शासन आवश्यक त्या दुय्यम अधिकारी नेमू शकते.

---

**सोप्या भाषेत समजा:**

**हा कलम काय म्हणतो?**

आयुक्त (Commissioner) आणि जिल्हाधिकारी (Collector) यांना दारूबंदी कायद्याचे काम सुरळीतपणे चालवायचे असते. याकरिता त्यांना मदत करण्यासाठी राज्य शासन आणखी अधिकारी नेमू शकते.

**मुख्य मुद्दे:**

• राज्य शासन जेव्हा आवश्यक वाटेल तेव्हा दुय्यम अधिकारी (जसे inspection officer, enforcement officer इत्यादी) नेमू शकते

• या अधिकाऱ्यांना काय-काय काम देणे आहे हे राज्य शासन ठरवते

• या अधिकाऱ्यांना दारूबंदी कायदा, नियम आणि आदेश यांनुसार अधिकार दिले जातात

• त्यांचे पदनाम आणि कर्तव्य सरकारने ठरवलेल्या गरजेनुसार असतात

**सोप्या शब्दांत:** सरकारला दारूबंदीचा काम पार पाडण्यासाठी जितके अधिकारी लागतील तितके नेमू शकते.

LANDMARK Jyoti Partab Lalwani And Anr. vs Collector Of Mumbai And Anr.

Bombay High Court · 17 Sep 2003 · 2004(1) MHLJ 955; 2003 AIH C 4697; (2004) 1 MAH LJ 955; 2004 BOM LR 1 707

Transposition of liquor licence in names of legal heirs upon death of original licensee does not constitute "transfer" under Rule 5 of Privilege Fees Rules and does not attract privilege fees. Court c

Pritpal Singh Rattan Singh v. The Chief Commissioner Of Delhi

Bombay High Court · 03 Feb 1965 · AIR 1966 Punjab 4

Rule 6 Amended

Investing officers of Police and other departments with powers and duties under this Act. या अधिनियमान्वये असलेले अधिकार व कर्तव्ये पोलीस विभागाच्या आणि इतर विभागांच्या अधिका-यांकडे सोपविणे.

The State Government may invest any officer of the Police Department or any officer of any other department either personally or in right of his officeremove with such powers, impose upon him such duties and direct him to perform such functions under this Act, rules or regulations or orders made thereunder, as may be deemed necessary and any such officers shall, thereupon, exercise the said powers, discharge the said duties and perform the said functions in addition to the powers, duties and functions incidental to his principal office.
((2)) The State Government may also invest any person with such powers, impose on him such duties and direct him to perform such functions under this Act, rules or regulations or orders made thereunder, as may be deemed necessary. Such persons may be given such designation as the State Government may deem fit.

(1)

(2)

The State Government may also invest any person with such powers, impose on him such duties and direct him to perform such functions under this Act, rules or regulations or orders made thereunder, as may be deemed necessary. Such persons may be given such designation as the State Government may deem fit.

राज्य शासनास, पोलीस विभागाच्या कोणत्याही अधिका-याकडे किंवा कोणत्याही इतर विभागाच्या कोणत्याही अधिका-याकडे, व्यक्तिश: किंवा त्याच्या पदाच्या नात्याने, हा अधिनियम किंवा तद्नुसार केलेले नियम किंवा विनियम किंवा तद्नुसार दिलेले आदेश या अन्वये जे अधिकार, कर्तव्ये व कामे असतील त्यापैकी आवश्यक वाटतील असे अधिकार व कर्तव्ये सोपविता येतील व आवश्यक वाटतील अशी कामे करण्याविषयी त्यास निदेश देता येईल, आणि कोणतेही असे अधिकारी त्यानंतर आपल्या मुख्य पदास आनुषंगिक असे जे अधिकार, कर्तव्ये व कामे असतील त्याखेरीज आणखी उक्त अधिकार वापरतील व उक्त कर्तव्ये व कामे पार पाडतील.
तसेच राज्य शासनास, कोणत्याही व्यक्तीकडे हा अधिनियम किंवा तद्नुसार केलेले नियम किंवा विनियम किंवा तद्नुसार दिलेले आदेश या अन्वये जे अधिकार, कर्तव्ये व कामे असतील त्यापैकी आवश्यक वाटतील असे अधिकार व कर्तव्ये सोपविता येतील व आवश्यक वाटतील अशी कामे पार पाडण्याविषयी निदेश देता येईल. अशा व्यक्तींना राज्य शासनास योग्य वाटतील ती पदनामे देता येतील.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

(1)

(2)

तसेच राज्य शासनास, कोणत्याही व्यक्तीकडे हा अधिनियम किंवा तद्नुसार केलेले नियम किंवा विनियम किंवा तद्नुसार दिलेले आदेश या अन्वये जे अधिकार, कर्तव्ये व कामे असतील त्यापैकी आवश्यक वाटतील असे अधिकार व कर्तव्ये सोपविता येतील व आवश्यक वाटतील अशी कामे पार पाडण्याविषयी निदेश देता येईल. अशा व्यक्तींना राज्य शासनास योग्य वाटतील ती पदनामे देता येतील.

सोप्या भाषेत — Rule 6

थोडक्यात: Section 6 मध्ये असे सांगितले आहे की राज्य शासन पोलीस व इतर विभागांच्या अधिका-यांना दारूबंदी कायद्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी विशेष अधिकार व कर्तव्ये देऊ शकते.

---

**तपशील:**

**उप-कलम (1) — पोलीस व इतर विभागांच्या अधिका-यांना अधिकार**

राज्य शासनास पोलीस विभाग किंवा कोणत्याही सरकारी विभागाच्या अधिका-यांना दारूबंदी कायद्या अंतर्गत काम करण्यास सक्षम करता येते.

हे अधिकारी त्यांच्या मुख्य पदाच्या कामाच्या व्यतिरिक्त दारूबंदीशी संबंधित काम पार पाडतात.

उदाहरण: एक पोलीस अधिकारी आपल्या नेहमीच्या ड्यूटीसोबतच अवैध दारूच्या दुकानांवर छापा मारू शकतो.

---

**उप-कलम (2) — सामान्य व्यक्तींना अधिकार**

शासनास कोणत्याही सामान्य व्यक्तीला देखील दारूबंदीची अंमलबजावणी करण्यासाठी अधिकार दिले जाऊ शकते.

अशा व्यक्तींना शासन योग्य वाटते असे पदनाम (उदा. "Prohibition Inspector" इ.) देऊ शकते.

यामुळे दारूबंदीची अंमलबजावणी अधिक प्रभावी होते.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 6 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

📖 Printed Excise Manual — page 1082 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 1091 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 563 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
Full body text not available. No printed page or PDF stored.
Full body text not available. No printed page or PDF stored.
Full body text not available. No printed page or PDF stored.

LANDMARK Licence No. 57 v. State of Maharashtra

Aurangabad Bench · 01 Mar 2012

LANDMARK Jyoti Partab Lalwani And Anr. vs Collector Of Mumbai And Anr.

Bombay High Court · 17 Sep 2003 · 2004(1) MHLJ 955; 2003 AIH C 4697; (2004) 1 MAH LJ 955; 2004 BOM LR 1 707

Rule 6A Current

Board of Experts. तज्ञ मंडळ

For the purpose of enabling the State Government to determine whether—
(a) any medicinal or toilet preparation containing alcohol; or
(b) any antiseptic preparation or solution containing alcohol, or (c) any flavouring extract, essence or syrup containing alcohol, is an article fit for use as intoxicating liquor, the State Government shall constitute a Board of Experts.
((2)) The Board of Experts constituted under sub-section (1) shall consist of such members, not less than five in number, with such qualification as may be prescribed. The members so appointed shall hold office during the pleasure of the State Government.
((3)) Three members shall form a quorum for the disposal of the business of the Board.
((4)) Any vacancy of the member of the Board shall be filed in as early as practicable:
Provided that, during any such vacancy the continuing members may act, as if no vacancy had occurred.
((5)) The procedure regarding the work of the Board shall be such as may be prescribed.
((6)) It shall be the duty of the Board to advise the State Government on the question whether any article mentioned in sub-section (1) is fit for use as intoxicating liquor and also on any matters incidental to the question, referred to it by the State Government. On obtaining such advise, the State Government shall determine whether any such ar- ticle is fit for use as intoxicating liquor, and upon determination of the State Govern- ment that it is so fit, such article shall, until the contrary is proved, be presumed to be fit for use as intoxicating liquor.
((7)) Until the State Government has determined as aforesaid any article mentioned in sub-section (1) to be fit for use as intoxicating liquor, every such article shall be deemed to be unfit for such use.

(1)

For the purpose of enabling the State Government to determine whether—

(a) any medicinal or toilet preparation containing alcohol; or

(b) any antiseptic preparation or solution containing alcohol, or (c) any flavouring extract, essence or syrup containing alcohol, is an article fit for use as intoxicating liquor, the State Government shall constitute a Board of Experts.

(2)

The Board of Experts constituted under sub-section (1) shall consist of such members, not less than five in number, with such qualification as may be prescribed. The members so appointed shall hold office during the pleasure of the State Government.

(3)

Three members shall form a quorum for the disposal of the business of the Board.

(4)

Any vacancy of the member of the Board shall be filed in as early as practicable:

Provided that, during any such vacancy the continuing members may act, as if no vacancy had occurred.

(5)

The procedure regarding the work of the Board shall be such as may be prescribed.

(6)

It shall be the duty of the Board to advise the State Government on the question whether any article mentioned in sub-section (1) is fit for use as intoxicating liquor and also on any matters incidental to the question, referred to it by the State Government. On obtaining such advise, the State Government shall determine whether any such ar- ticle is fit for use as intoxicating liquor, and upon determination of the State Govern- ment that it is so fit, such article shall, until the contrary is proved, be presumed to be fit for use as intoxicating liquor.

(7)

Until the State Government has determined as aforesaid any article mentioned in sub-section (1) to be fit for use as intoxicating liquor, every such article shall be deemed to be unfit for such use.

(अ) मद्यार्क असलेला कोणताही औषधीय किंवा प्रसाधनीय सिद्धपदार्थ, किंवा
(ब) मद्यार्क असलेला कोणताही पूर्तीप्रतिबंधक सिद्धपदार्थ किंवा द्रावण, किंवा
(क) मद्यार्क असलेला कोणताही स्वाद आणणारा अर्क, सत्त्व किंवा सरबत मादक दारू म्हणून वापरण्यासाठी योग्य आहे किंवा नाही हे ठरविणेराज्य शासनास शक्य व्हावे म्हणून राज्य शासन एक तज्ञ मंडळ स्थापन करील.
पोट-कलम (1) अन्वये स्थापन केलेल्या तज्ञ मंडळात विहित करण्यात येतील अशा पात्रता असलेले कमीत कमी पाच सदस्य असतील. अशा रीतीने नेमलेले सदस्य राज्य शासनाची मर्जी असेल तोपर्यंत पद धारण करतील.
मंडळाचे कामकाज पार पाडण्यासाठी तीन सदस्यट हजर असले म्हणजे गणपूर्ती होईल ;
मंडळाच्या सदस्याची कोणतीही रिकामी झालेली जागा शक्य तितक्या लवकर भरण्यात येईल :
परंतु, अशी कोणतीही जागा रिकामी झाली असेल त्या मुदतीत, विद्यमान सदस्यांना जणू कोणतीही जागा रिकामी झाली नव्हती असे समजून काम करता येईल.
मंडळाच्या कामासंबंधीची कार्यपद्धती विहित करण्यात येईल अशी असेल.
पोट-कलम (1) मध्ये नमूद केलेला कोणताही पदार्थ हा मादक दारू म्हणून वापरण्यास योग्य आहे किंवा नाही या प्रश्नावर व तसेच राज्य शासनाने त्याच्याकडे पाठविलेल्या प्रश्नाशी आनुषंगिक असणा-या कोणत्याही बाबीविषयी राज्य शासनाला सल्ला देणे हे मंडळाचे कर्तव्य असेल. असा सल्ला मिळाल्यावर, राज्य शासन असा कोणताही पदार्थ मादक दारू म्हणून वापरण्यास योग्य आहे किंवा नाही हे ठरविल आणि राज्य शासनाने, तो पदार्थ अशा रीतीने वापरण्यास योग्य आहे असे ठरविल्यावर, जोपर्यंत त्याविरुद्ध सिद्ध करण्यात आले नसेल तोपर्यंत असा पदार्थ मादक दारू म्हणून वापरण्यास योग्य आहे असे गृहीत धरण्यात येईल.
पोट-कलम (1) मध्ये नमूद केलेला कोणताही पदार्थ हा कैफ आणणारी दारू म्हणून वापरण्यास योग्य आहे असे उपरोक्तप्रमाणे राज्य शासनाकडून ठरविण्यात येईपर्यंत असा प्रत्येक पदार्थ अशा रीतीने वापरण्यास अयोग्य आहे असे मानण्यात येईल.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

(1)

(अ) मद्यार्क असलेला कोणताही औषधीय किंवा प्रसाधनीय सिद्धपदार्थ, किंवा

(ब) मद्यार्क असलेला कोणताही पूर्तीप्रतिबंधक सिद्धपदार्थ किंवा द्रावण, किंवा

(क) मद्यार्क असलेला कोणताही स्वाद आणणारा अर्क, सत्त्व किंवा सरबत मादक दारू म्हणून वापरण्यासाठी योग्य आहे किंवा नाही हे ठरविणेराज्य शासनास शक्य व्हावे म्हणून राज्य शासन एक तज्ञ मंडळ स्थापन करील.

(2)

पोट-कलम (1) अन्वये स्थापन केलेल्या तज्ञ मंडळात विहित करण्यात येतील अशा पात्रता असलेले कमीत कमी पाच सदस्य असतील. अशा रीतीने नेमलेले सदस्य राज्य शासनाची मर्जी असेल तोपर्यंत पद धारण करतील.

(3)

मंडळाचे कामकाज पार पाडण्यासाठी तीन सदस्यट हजर असले म्हणजे गणपूर्ती होईल ;

(4)

मंडळाच्या सदस्याची कोणतीही रिकामी झालेली जागा शक्य तितक्या लवकर भरण्यात येईल :

परंतु, अशी कोणतीही जागा रिकामी झाली असेल त्या मुदतीत, विद्यमान सदस्यांना जणू कोणतीही जागा रिकामी झाली नव्हती असे समजून काम करता येईल.

(5)

मंडळाच्या कामासंबंधीची कार्यपद्धती विहित करण्यात येईल अशी असेल.

(6)

पोट-कलम (1) मध्ये नमूद केलेला कोणताही पदार्थ हा मादक दारू म्हणून वापरण्यास योग्य आहे किंवा नाही या प्रश्नावर व तसेच राज्य शासनाने त्याच्याकडे पाठविलेल्या प्रश्नाशी आनुषंगिक असणा-या कोणत्याही बाबीविषयी राज्य शासनाला सल्ला देणे हे मंडळाचे कर्तव्य असेल. असा सल्ला मिळाल्यावर, राज्य शासन असा कोणताही पदार्थ मादक दारू म्हणून वापरण्यास योग्य आहे किंवा नाही हे ठरविल आणि राज्य शासनाने, तो पदार्थ अशा रीतीने वापरण्यास योग्य आहे असे ठरविल्यावर, जोपर्यंत त्याविरुद्ध सिद्ध करण्यात आले नसेल तोपर्यंत असा पदार्थ मादक दारू म्हणून वापरण्यास योग्य आहे असे गृहीत धरण्यात येईल.

(7)

पोट-कलम (1) मध्ये नमूद केलेला कोणताही पदार्थ हा कैफ आणणारी दारू म्हणून वापरण्यास योग्य आहे असे उपरोक्तप्रमाणे राज्य शासनाकडून ठरविण्यात येईपर्यंत असा प्रत्येक पदार्थ अशा रीतीने वापरण्यास अयोग्य आहे असे मानण्यात येईल.

सोप्या भाषेत — Rule 6A

थोडक्यात:

**कलम 6A** हे तज्ञ मंडळ स्थापन करण्याबद्दल सांगते — जेणेकरून औषधे, साफ्सफाई पदार्थ आणि अन्य तैलीय वस्तूंमध्ये असलेली अल्कोहल मादक दारू म्हणून वापरायला योग्य आहे की नाही हे ठरविता येईल.

---

**सोप्या भाषेतील समजावणी:**

**काय आहे हे कलम?**

राज्य शासन एक तज्ञ मंडळ बनवते जो असे तपासून सांगते की:
- औषधीय क्रीम किंवा पाउडर (face wash वगैरे)
- antiseptic pदार्थ
- खाद्य वस्तूंचा स्वाद वाढवणारा अर्क

...या सगळ्यात असलेली अल्कोहल हल्ली मादक दारू म्हणून वापरायला शक्य आहे की नाही.

**मंडळ कसा काम करते?**

१. **सदस्य:** कमीत कमी ५ तज्ञ (डॉक्टर, रसायनज्ञ वगैरे) असतात.

२. **कामकाज:** कमीत कमी ३ सदस्य हजर असले तर बैठक होऊ शकते.

३. **सल्ला देणे:** मंडळ तज्ञांचा सल्ला देतो — "हा पदार्थ दारू म्हणून वापरायला योग्य आहे" किंवा "नाही."

४. **निर्णय:** शासन सल्ल्याचा विचार करून अंतिम निर्णय घेते.

**महत्वाचा नियम:**

जोपर्यंत शासन अधिकृतपणे सांगत नाही की "हा पदार्थ दारू आहे," तोपर्यंत तो **दारू नाही** मानला जातो.
याचा अर्थ — औषधे आणि साफ्सफाई पदार्थ सुरक्षितपणे वापरता येतात जोपर्यंत शासन अन्यथा सांगत नाही.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 6A Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

📖 Printed Excise Manual — page 345 of 1109

Open in full Excise Manual viewer

Rule 7 Current

Other Boards and Committee. इतर मंडळे आणि समित्या

The State Government may appoint other boards and committees to advise and assist officers in carrying out the provisions of this Act
((2)) Such other boards and committees shall perform such functions as may be prescribed
((3)) The constitution of such other boards and committees and the procedure regarding their work shall be as may be prescribed.

((4)) The State Government may direct that the members of such other boards and committees shall be paid such fees and allowances as may be prescribed.

(1)

The State Government may appoint other boards and committees to advise and assist officers in carrying out the provisions of this Act

(2)

Such other boards and committees shall perform such functions as may be prescribed

(3)

The constitution of such other boards and committees and the procedure regarding their work shall be as may be prescribed.

(4)

The State Government may direct that the members of such other boards and committees shall be paid such fees and allowances as may be prescribed.

या अधिनियमाच्या तरतुदी पार पाडण्याच्या कामी अधिका-यांना सल्ला देण्याकरिता आणि सहाय्य करण्याकरिता राज्य शासनास इतर मंडळे आणि समित्या नेमता येतील.
अशी इतर मंडळे आणि समित्या विहित करण्यात येतील अशी कामे पार पाडतील.
अशा इतर मंडळांची आणि समित्यांची रचना व त्यांच्या कामकाजाची कार्यपद्धती विहित करण्यात येईल अशी असेल.
अशा इतर मंडळांच्या आणि समित्यांच्या सदस्यांना विहित करण्यात येईल अशी फी व भत्ते देण्यात येतील असा निदेश देण्याचा राज्य शासनास निदेश देता येईल.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

(1)

या अधिनियमाच्या तरतुदी पार पाडण्याच्या कामी अधिका-यांना सल्ला देण्याकरिता आणि सहाय्य करण्याकरिता राज्य शासनास इतर मंडळे आणि समित्या नेमता येतील.

(2)

अशी इतर मंडळे आणि समित्या विहित करण्यात येतील अशी कामे पार पाडतील.

(3)

अशा इतर मंडळांची आणि समित्यांची रचना व त्यांच्या कामकाजाची कार्यपद्धती विहित करण्यात येईल अशी असेल.

(4)

अशा इतर मंडळांच्या आणि समित्यांच्या सदस्यांना विहित करण्यात येईल अशी फी व भत्ते देण्यात येतील असा निदेश देण्याचा राज्य शासनास निदेश देता येईल.

सोप्या भाषेत — Rule 7

थोडक्यात: **कलम 7** मध्ये असे सांगितले की राज्य शासन दारूबंदी कायद्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी अतिरिक्त मंडळे आणि समित्या बनवू शकते.

---

**विस्तृत समजावणी:**

**कलम 7(1) — मंडळे आणि समित्या नेमणे:**
राज्य शासनास हक्क आहे की दारूबंदी कायद्याच्या नियमांची अंमलबजावणी करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना मदत आणि सल्ला देण्यासाठी अतिरिक्त मंडळे आणि समित्या नेमू शकते. हे मंडळ आणि समित्या advisory (सल्ला देणारी) असतात.

**कलम 7(2) — कामांची तपशील:**
या मंडळांना कोणती कामे करायची आहेत, ते नियमांमध्ये लिहून ठेवले जातात. राज्य शासन rules तयार करून त्यांच्या कामांची व्याख्या करते.

**कलम 7(3) — संरचना आणि कार्यपद्धती:**
या मंडळांची अंतर्गत रचना कशी असेल, सदस्य कोण असतील, बैठकी कशी होतील — हे सब्बै नियमांमध्ये स्पष्ट केले जाते.

**कलम 7(4) — फी आणि भत्ते:**
मंडळांच्या सदस्यांना सरकार ठरवलेली फी, भत्ते आणि खर्च दिला जाऊ शकतो.

Rule 8 Current

Medical Boards. वैद्यक मंडळ

The State Government may constitute one or more medical boards or panels thereof for such areas and consisting of such members as it may deem fit
((2)) A medical board or a panel thereof so constituted shall perform such functions as are prescribed.
((3)) The procedure regarding the work of the medical board or a panel thereof shall be as may be prescribed.
((4)) The members of the medical board or a panel thereof shall be entitled to such fees and allowances as may be prescribed.

(1)

The State Government may constitute one or more medical boards or panels thereof for such areas and consisting of such members as it may deem fit

(2)

A medical board or a panel thereof so constituted shall perform such functions as are prescribed.

(3)

The procedure regarding the work of the medical board or a panel thereof shall be as may be prescribed.

(4)

The members of the medical board or a panel thereof shall be entitled to such fees and allowances as may be prescribed.

राज्य शासनास, त्यास योग्य वाटतील अशा क्षेत्रांकरिता व त्यास योग्य वाटतील, असे सदस्य असलेल्या एका किंवा अनेक वैद्यक मंडळांची किंवा त्यांच्या तालिकांची स्थापना करण्याचा अधिकार असेल.
अशा रीतीने स्थापन केलेले वैद्यक मंडळ किंवा त्यांच्या तालिका विहित करण्यात आलेली कामे पार पाडतील.
वैद्यक मंडळाच्या किंवा त्यांच्या तालिकेच्या कामकाजाची कार्यपद्धती विहित करण्यात येईल अशी असेल.
वैद्यक मंडळाच्या किंवा त्यांच्या तालिकेच्या सदस्यांना विहित करण्यात येईल अशी फी व भत्ते मिळण्याचा हक्क असेल.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

(1)

(2)

अशा रीतीने स्थापन केलेले वैद्यक मंडळ किंवा त्यांच्या तालिका विहित करण्यात आलेली कामे पार पाडतील.

(3)

वैद्यक मंडळाच्या किंवा त्यांच्या तालिकेच्या कामकाजाची कार्यपद्धती विहित करण्यात येईल अशी असेल.

(4)

वैद्यक मंडळाच्या किंवा त्यांच्या तालिकेच्या सदस्यांना विहित करण्यात येईल अशी फी व भत्ते मिळण्याचा हक्क असेल.

सोप्या भाषेत — Rule 8

थोडक्यात: Section 8 मध्ये असे सांगितले आहे की राज्य शासन वैद्यक मंडळे तयार करू शकते. या मंडळांची कामे, कार्यपद्धती व सदस्यांचे वेतन/भत्ते नियमांद्वारे ठरवलेली असतील.

**तपशीलवार समजावून सांगा:**

**सारांश एक (Sub-section 1):** राज्य शासनला वेगवेगळ्या क्षेत्रांकरिता एक किंवा अधिक वैद्यक मंडळ (medical boards) स्थापन करण्याचा अधिकार आहे. कोण कोण सदस्य व किती सदस्य असतील हे शासन निर्णय घेऊ शकते.

**सारांश दोन (Sub-section 2):** एकदा ही वैद्यक मंडळे तयार झाल्यानंतर त्यांना काय काय काम करायचे, हे सरकारी नियमांद्वारे ठरवलेले असते. मंडळ त्या नियमांनुसारच काम करते.

**सारांश तीन (Sub-section 3):** वैद्यक मंडळ कसे बैठक घेऊ शकते, कोण निर्णय घेऊ शकते, रेकॉर्ड कसा ठेवायचा — हे सव्व कार्यपद्धती सरकार नियमांद्वारे निश्चित करते.

**सारांश चार (Sub-section 4):** वैद्यक मंडळांचे सदस्य जी फी, भत्ते व इतर पेमेंट पाहिजेत तो सरकारच ठरवते.

**उदाहरण:** दारूबंदी कायद्यांतर्गत कधी कोणी "औषध हेतू" दारूचा परवानगी मागत असेल तर या वैद्यक मंडळ त्या व्यक्तीची तपासणी करतात व तक्ता देतात.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 8 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

📖 Printed Excise Manual — page 960 of 1109

Open in full Excise Manual viewer

Rule 9 Current

Control of Commissioner over Prohibition Officers and other officers. दारूबंदी अधिका-यांवर व इतर अधिका-यावर आयुक्तांचे नियंत्रण.

In exercise of their powers and in discharge of their duties and functions under the provisions of this Act or rules, regulations or orders made thereunder all Prohibition Officers and all officers including the officers of the Police and other department shall, subject to the general or special orders of the State Government be subordinate to and under the control of the Commissioner and shall be bound to follow such orders as the Commissioner may, from time to time make.

सर्व दारूबंदी अधिकारी आणि पोलीस व इतर विभागाचे अधिकारी यासह सर्व अधिकारी हे, या अधिनियमाच्या तरतुदी किंवा, तद्नुसार केलेले नियम किंवा विनियम किंवा तद्नुसार दिलेले आदेश या अन्वये असलेले आपले अधिकार चालविताना व आपली कर्तव्ये व कामे पार पाडताना राज्य शासनाच्या सर्वसाधारण किंवा विशेष आदेशांस अधीन राहून, आयुक्ताच्या हाताखाली व नियंत्रणाखाली असतील : व त्यांस आयुक्त वेळोवेळी जे आदेश ते पाळणे बंधनकारक असेल.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 9

थोडक्यात: **Section 9** म्हणून की सर्व दारूबंदी अधिकारी आणि पोलीस सह इतर विभागातील अधिकारी हे आयुक्त (Commissioner) च्या नियंत्रणाखाली असतात आणि त्यांच्या आदेशांचे पालन करणे अनिवार्य असते.

---

**विस्तृत समजावणी:**

**आयुक्तांचे कर्तव्य:**
- Commissioner हा दारूबंदी कायद्याचा मुख्य अधिकारी असतो.
- त्याच्या अधीन सर्व दारूबंदी अधिकारी (Prohibition Officers), पोलीस अधिकारी आणि इतर सरकारी विभागातील अधिकारी काम करतात.

**अधिकारींचे दायित्व:**
- प्रत्येक अधिकारीने आयुक्तांना पूर्ण आज्ञा मानायला हवे.
- त्यांच्या आदेशांचे पालन करणे कायदेशीर दायित्व असते.
- State Government चे सामान्य किंवा विशेष आदेशांचीही पालना करायला हवे.

**व्यावहारिक उदाहरण:**
जर Commissioner कोणत्या दारुचा अवैध व्यापार करणाऱ्यांविरुद्ध कारवाई करायची आहे, तर त्याचे सर्व निर्देश पोलीस व दारूबंदी अधिकारी मानून पाळतात.

**सरल शब्दांत:** आयुक्त हा सर्वसर्वेस आहे, त्याचे आदेश सर्वांना मानायचेच!

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 9 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

Circular 13 Sep 2002 issued by commissioner state excise

Govt control over sales of country liquor देशी मद्याची विक्री कमी दाखविण्यावर शासन नियंत्रण

CLR/SALE/COMM./7
Full body text not available. No printed page or PDF stored.

Rule 10 Current

Delegation प्रत्यायोजन

The State Government may delegate any of the powers exercisable by itunder this Act to the Commissioner or such other officers as it deems fit.
((2)) Subject to the control and direction of the1[State] Government the powersconferred on the Commissioner or any other officer appointed or invested withpowers under this Act may be delegated by him to any of his subordinates.

(1)

The State Government may delegate any of the powers exercisable by itunder this Act to the Commissioner or such other officers as it deems fit.

(2)

Subject to the control and direction of the¹[State] Government the powersconferred on the Commissioner or any other officer appointed or invested withpowers under this Act may be delegated by him to any of his subordinates.

राज्य शासनास, या अधिनियमाअन्वये त्यास त्याचे चालविता येतील असे कोणतेही अधिकार आयुक्त किंवा त्यास योग्य वाटेल अशा इतर अधिका-यांकडे प्रत्यायोजित करता येतील.
आयुक्तास किंवा या अधिनियमाअन्वये नेमलेल्या किंवा अधिकार असलेल्या कोणत्याही इतर अधिका-यास दिलेले अधिकार. हे त्यास, राज्य शासनाच्या नियंत्रणास व निदेशांस अधीन राहून, आपल्या हाताखालील कोणत्याही अधिका-याकडे प्रत्यायोजित करता येतील.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

(1)

राज्य शासनास, या अधिनियमाअन्वये त्यास त्याचे चालविता येतील असे कोणतेही अधिकार आयुक्त किंवा त्यास योग्य वाटेल अशा इतर अधिका-यांकडे प्रत्यायोजित करता येतील.

(2)

आयुक्तास किंवा या अधिनियमाअन्वये नेमलेल्या किंवा अधिकार असलेल्या कोणत्याही इतर अधिका-यास दिलेले अधिकार. हे त्यास, राज्य शासनाच्या नियंत्रणास व निदेशांस अधीन राहून, आपल्या हाताखालील कोणत्याही अधिका-याकडे प्रत्यायोजित करता येतील.

सोप्या भाषेत — Rule 10

# Section 10 — Delegation (प्रत्यायोजन)

**थोडक्यात:** Section 10 मध्ये असे सांगितले आहे की राज्य शासन आणि अधिकारी आपले अधिकार इतरांकडे सोपवू शकतात.

---

## तपशील:

**Section 10(1) — राज्य शासन कधी सोपवू शकतो?**

राज्य शासनास दारूबंदी कायद्याअंतर्गत जे अधिकार आहेत ते तो Commissioner किंवा इतर जो अधिकारी योग्य समजेल त्याला सोपवू शकतो.

*उदाहरण:* राज्य शासन excise commissioner किंवा जिल्हाधिकारीला licence देण्याचे अधिकार सोपवू शकतो.

---

**Section 10(2) — Commissioner आणि इतर अधिकारी कधी सोपवू शकतात?**

Commissioner किंवा इतर अधिकारीला दिलेले अधिकार तो राज्य शासनाच्या नियंत्रणाखाली राहून आपल्या अधीन कर्मचारीकडे सोपवू शकतो.

*उदाहरण:* Excise commissioner आपल्या Deputy commissioner किंवा तहसीलदारला काही फेरी किंवा तपासणी करण्याचे अधिकार दे शकतो.

---

**मुख्य बिंदू:** सोपलेले अधिकार हमेशा वरचाधिकारीच्या नियंत्रणाखाली असते. कोणीही पूर्ण स्वतंत्रता मिळत नाही.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 10 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

📖 Printed Excise Manual — page 963 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
Full body text not available. No printed page or PDF stored.
📖 Printed Excise Manual — page 968 of 1109

Open in full Excise Manual viewer

M/S Vidarbha Liquor Corporation vs The State Of Maharashtra

Nagpur Bench · 24 Feb 2015 · 2015 Bombay High Court (Nagpur Bench)

Licensee challenged retrospective recovery of supervision charges following 6th wage revision with effect from 1.1.2006. Court held State entitled to recover arrears of supervision cost under Section

Rule 11 Current

Manufacture, etc., of intoxicant to be permitted in accordance with provisions of Act, rules, etc .मादक द्रव्य तयार करणे, वगैरे यांस या अधिनियमाच्या तरतुदी, नियम, वगैरे यांस अनुसरून परवानगी देणे.

Notwithstanding anything contained in the following provisions of this Chapter, it shall be lawful to import, export, transport, manufacture bottle, sell, buy, possess, use or consume any intoxicant or hemp or to cultivate, or to cultivate or collect hemp or to tap any toddy producing tree or permit such tree to be tapped or to draw toddy from such tree or permit toddy to be drawn therefrom in the manner and to the extent provided by the provisions of this Act or any rules, regulations or orders made or in accordance with the terms and conditions of a licence, permit, pass or authorization granted thereunder.

या प्रकरणाच्या पुढील तरतुदींमध्ये काहीही असले तरी, या अधिनियमाच्या तरतुदीन्वये किंवाट तद्नुसार केलेले नियम, विनियम किंवा तद्नुसार दिलेल्या आदेश या अन्वये तरतूद केलेल्या रीतीने त्या मर्यादेपर्यंत अथवा तद्नुसार दिलेले लायसन, परवाना, पास किंवा प्राधिकारपत्र याच्या अटीस व शर्तीस अनुसरून, कोणतेही मादक द्रव्य किंवा भांग यांची आयात करणे, निर्यात करणे, किंवा तिचे परिवहन करणे, किंवा ती तयार करणे, ती बाटल्यात भरणेट, विकणे, खरेदी करणे, जवळ बाळगणे, वापरणे किंवा सेवन करणे, अथवा भांगेची लागवड करणे किंवा ती गोळा करणे अथवा कोणतेही ताडी देणारे झाड छेदणे किंवा छेदणीस परवानगी देणे किंवा अशा झाडापासून ताडी काढणे किंवा काढण्यास परवानगी देणे हे कायदेशीर

असेल.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 11

थोडक्यात: Section 11 म्हणते की मादक द्रव्य तयार करणे, विक्री करणे आणि इतर काम करणे हे **केवळ या कायद्यातील नियमांचे पालन करून आणि सरकारी परवानगी (licence/permit) घेऊन करता येते**.

---

**विस्तृत समजावून:**

**हा section काय सांगतो:**

• या कायद्यानुसार मादक द्रव्य (दारू), भांग किंवा ताडी हे करणे **पूर्ण मनाई नाही** — पण **नियमांचे पालन करून करता येते**.

• मादक द्रव्याची **आयात-निर्यात करणे, वाहून नेणे, तयार करणे, विक्री करणे, खरेदी करणे** — हे सब काही **सरकारी परवानगीने** (licence/permit) करता येते.

• **ताडी काढणे:** ताडी देणारे झाड छेदून ताडी काढणे हेही परवानगीने शक्य आहे.

• **शर्ती:** सर्व काही कायद्यातील नियमांनुसार आणि दिलेल्या परवानगीच्या शर्तींचे पालन करून करावे लागते.

**सरळ भाषेत:**
दारू व्यापार करायचा असेल तर सरकारी परवाना घ्या. परवाना नसल्यास गुन्हा होईल.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 11 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

Circular 26 Jul 2001 issued by commissioner state excise

अफु किंमत विषयक

OPM 1188/25444/421/X
Full body text not available. No printed page or PDF stored.

LANDMARK Chandrapur District Liquor Dealers Association v. State of Maharashtra

LANDMARK Vijay Narayan Pallewar and Others v. State of Maharashtra

LANDMARK Ganesh Narayan Jivtode and Others v. The State of Maharashtra

Nagpur Bench · 07 Jan 2016 · <UNKNOWN>

LANDMARK Government of Maharashtra and Ors v. M/s. Deokar's Distillery

Supreme Court · 10 Mar 2003

Whether Maharashtra State may recover supervision charges from liquor licensees with retrospective effect under BPA Section 58A when pay scales are revised. The Court held that the State cannot recove

Vilas S/O Dharmaji Nerkar And 3 Others vs The State Of Maharashtra

Bombay High Court · 07 Jan 2016 · <UNKNOWN>

Liquor licensees challenged declaration of Chandrapur as a dry district under Section 139(1) of the Bombay Prohibition Act, 1949, claiming violation of Articles 14 and 21. Court examined the validity

Rule 11 Current

A Power of Gram Sabha to enforce prohibition or to regulate or restrict the sale and consumption of any intoxicant. दारूबंदी अंमलात आणण्याचा किंवा कोणत्याही मादक द्रव्यांची विक्री आणि वापर यांचे विनियमन करण्याचा किंवा त्यावर निर्बंध घालण्याचा ग्रामसभेचा अधिकार.

Notwithstanding anything contained in section 11 or any other provisions of this Act, in respect of any Scheduled Area falling within the jurisdiction of a Gram Sabha and a Panchayat or a Panchayat Samiti or a Zilla Parishad, as the case may be, it shall be competent for such Gram Sabha or a Panchayat and the or the Panchayat Samiti or the Zilla Parishad to enforce prohibition or to regulate or restrict the sale and consumption of intoxicant in Scheduled areas within its jurisdiction ;

Provided that, the decision taken by majority of the Gram Sabhas concerned by passing a resolution in the above matter shall be binding on the concerned Panchayat Samiti or the Zilla Parishad as the case may be.

Explanation.—For the purpose of this section,—

(i) the expression “Gram Sabha”, “Panchayat” and “Scheduled Areas” shall have the meanings, respectively assigned to them in the Bombay Village Panchayats Act, 1958 ;

(ii) the expression “Panchayat Samiti” and Zilla Parishads” shall have the meanings respectively assigned to them in the Maharashtra Zilla Parishads and Panchayat Samitis Act, 1961.

ग्रामसभा आणि पंचायत, किवा पंचायत समिती किंवा यथास्थिति, जिल्हा परिषद यांच्या अधिकारितेत येत असलेल्या कोणत्याही अनुसूचित क्षेत्रांच्या बाबतीत कलम 11 मध्ये किंवा या अधिनियमातील अन्य तरतुदींमध्ये काहीही अंतर्भूत असले तरी, अशी ग्रामसभा आणि पंचायत किंवा पंचायत समिती किंवा जिल्हा परिषद ही तिच्या अधिकारितेत येणा-या अनुसूचित क्षेत्रात दारूबंदी अंमलात आणण्यास किंवा मादक द्रव्यांची विक्री आणि वापर यांचे विनियमन करण्यास किंवा त्यावर निर्बंध घालण्यास सक्षम असेल :

परंतु, संबंधित ग्रामसभांपैकी बहुतांश ग्रामसभांनी वरीलपैकी कोणत्याही बाबतीत ठराव संमत करून घेतलेला निर्णय, हा संबंधित पंचायत समिती किंवा यथास्थिति, जिल्हा परिषद यांवर बंधनकारक राहील.

स्पष्टीकरण.---या कलमाच्या प्रयोजनांकरिता,-----

(एक) “ग्रामसभा”, “पंचायत” आणि “अनुसूचित क्षेत्रे” या शब्दप्रयोगांना, मुंबई ग्रामपंचायत अधिनियम, 1958 यात त्यांना अनुक्रमे नेमून देण्यात आलेले अर्थ असतील ;

(दोन) “पंचायत समित्या” आणि “जिल्हा परिषदा” या शब्दप्रयोगांना, महाराष्ट्र जिल्हा परिषदा व पंचायत समित्या अधिनियम, 1961 यात त्यांना अनुक्रमे नेमून देण्यात आलेले अर्थ असतील.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 11

थोडक्यात: Section 11A ग्रामसभा आणि पंचायतींना अनुसूचित क्षेत्रांमध्ये दारूबंदी लागू करण्याचा किंवा दारूची विक्री-वापर नियंत्रित करण्याचा अधिकार देते.

---

**विस्तृत समजावणी:**

**मुख्य अर्थ:**

• अनुसूचित क्षेत्रांमध्ये (scheduled areas) ग्रामसभा, पंचायत, पंचायत समिती किंवा जिल्हा परिषद — हे संस्था स्वतःच दारूबंदी लागू करू शकतात.

• याचा अर्थ असा नाही की संपूर्ण महाराष्ट्रातील कायदा बदलणार. फक्त ज्या अनुसूचित क्षेत्रांमध्ये हे संस्था काम करतात, त्या भागांमध्ये ते निर्णय घेऊ शकतात.

• दारू विक्रीवर पूर्ण बंदी घालता येते किंवा अंशतः नियंत्रण करता येते.

**महत्वाचा नियम:**

• मोठ्या भाग ग्रामसभांनी (majority) ठराव पारित केला तर, पंचायत समिती आणि जिल्हा परिषद यांना तो मानायला बाध्य कराव लागेल.

• दुसऱ्या शब्दांत: खालून (ग्रामसभा) आलेला निर्णय वरील (पंचायत समिती/जिल्हा परिषद) संस्थांवर लागू होतो.

Rule 12 Current

Prohibition to manufacture liquor, construct or work any distillery or brewery. दारू तयार करण्यास व दारूची भट्टी किंवा दारू गाळण्याचा कारखाना बांधण्यास किंवा चालविण्यास मनाई.

No person shall—

(a) manufacture liquor;

(b) construct or work any distillery or brewery;

(d) sell or buy liquor.

कोणतीही व्यक्ती-

(अ) दारू तयार करणार नाही ;

(ब) कोणतीही दारूची भट्टी किंवा दारू गाळण्याचा कारखाना बांधणार किंवा चालविणार नाही ;

(क) दारू आयात करणार नाही, निर्यात करणार नाही, तिचे परिवहन करणार नाही किंवा ती जवळ बाळगणार नाही ; अथवा

(ड) दारू विकणार नाही किंवा विकत घेणार नाही.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 12

थोडक्यात: Section 12 मध्ये महाराष्ट्र दारूबंदी कायद्यानुसार कोणत्याही व्यक्तीला दारू तयार करणे, दारूची भट्टी बांधणे किंवा चालवणे, दारूचे आयात-निर्यात किंवा विक्रय करणे मनाई आहे.

---

**विस्तृत समजावून:**

हा कायद्याचा सर्वात महत्वाचा भाग आहे. यात दारू संबंधित सर्व कामांवर बंदी आहे:

**दारू तयार करणे (Manufacture):**
कोणीही घरी, कारखान्यात किंवा कुठेही दारू बनवू शकत नाही — चाहे ते देशी दारू असो किंवा फॉरेन लिकर असो.

**भट्टी किंवा दारू गाळण्याचा कारखाना:**
Distillery (दारू तयार करण्याची भट्टी) किंवा Brewery (बिअर गाळण्याचा कारखाना) बांधणे किंवा चालवणे कायद्यानुसार गुन्हा आहे.

**आयात-निर्यात व परिवहन:**
कुठेहून दारू आणणे, बाहेर पाठवणे किंवा वाहतूक करणे — सर्व गैरकायदेशीर आहे.

**विक्रय व खरेदी:**
दारू विकणे किंवा विकत घेणे दोन्ही कायद्याचा उल्लंघन आहे.

**अपवाद:** औषधाचे दारू, वैज्ञानिक संशोधन, किंवा सरकारी परवानग्या या प्रकरणांमध्ये नियम भिन्न असतात.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 12 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

📖 Printed Excise Manual — page 965 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 192 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 970 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 1059 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 971 of 1109

Open in full Excise Manual viewer
📖 Printed Excise Manual — page 1051 of 1109

Open in full Excise Manual viewer

LANDMARK Smt. Shantabai Baban Muluk v. Smt. Asha Janardhan Chaskar

Writ petition challenging ministerial order allowing revision to re-vote on gram sabha resolution banning liquor shop. Court held minister exceeded revisional powers under BPA s.138 by interfering wit

LANDMARK Government of Maharashtra and Ors v. M/s. Deokar's Distillery

Supreme Court · 10 Mar 2003

Rule 13 Current

Prohibition of Sale etc.. दारूची विक्री, वगैरे करण्यास मनाई.

No person shall—

(a) bottle any liquor for sale;

(b) consume or use liquor, or

(c) use, keep or have in his possession any materials, still, utensils, implements or apparatus whatsoever for the manufacture of any liquor.

कोणतीही व्यक्ती-----

(अ) कोणत्याही प्रकारची दारू विकण्यासाठी बाटलीत भरणार नाही ;

(ब) दारूचे सेवन करणार नाही किंवा ती वापरणार नाही ; अथवा

(क) कोणत्याही प्रकारची दारू तयार करण्यासाठी कोणत्याही प्रकारचे साहित्य, दारू गाळण्याची भट्टी, भांडी, साधने किंवा उपकरणे वापरणार नाही, ठेवणार नाही किंवा आपल्याजवळ बाळगणार नाही.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 13

थोडक्यात: Section 13 मध्ये असे सांगितले आहे की महाराष्ट्रात कोणीही दारूची विक्री, सेवन किंवा उत्पादन करू शकत नाही.

---

**विस्तृत समजावून:**

Section 13 दारूबंदी कायद्याचा सर्वात महत्वाचा भाग आहे. यात तीन गोष्टी मनाई केल्या आहेत:

**१. दारू बाटलीत भरून विक्री करणे (अ)**
कोणीही दारू विकण्यासाठी बाटलीत भरू शकत नाही. याचा अर्थ — दारूची manufacturing, packing किंवा selling सर्व गोष्टी illegal आहेत.

**२. दारू पिणे किंवा वापरणे (ब)**
आपण घरी, बाहेर, कुठेही दारू पिऊ शकत नाही किंवा वापरू शकत नाही. हे सर्वांसाठी लागू आहे.

**३. दारू बनवण्याची साधने ठेवणे (क)**
दारू तयार करण्यासाठी लगेद (still), भांडी, यंत्रे किंवा कोणतीही equipment आपल्याजवळ रাखू शकत नाही. हे सर्व गोष्टी illegal आहेत.

**सरल भाषेत:** दारू बनवणे, विकणे, पिणे — सब कुछ निषेध है!

LANDMARK Mina Dinesh Jaiswal And Others v. The State Of Maharashtra

Bombay High Court · 13 Nov 2019 · unreported

Multiple writ petitions challenge the validity of a PWD distance requirement (minimum distance from public works structures) imposed on excise licenses for foreign liquor and country liquor retail sho

LANDMARK Smt. Shantabai Baban Muluk v. Smt. Asha Janardhan Chaskar

LANDMARK Government of Maharashtra and Ors v. M/s. Deokar's Distillery

Supreme Court · 10 Mar 2003

LANDMARK Behram Khurshed Pesikaka vs The State Of Bombay

Supreme Court · 24 Sep 1954 · AIR 1955 SC 123

Amrut Bar & Restaurant v. State of Maharashtra

Bombay High Court · 13 Nov 2019

Rule 14 Current

Prohibition of export, import, transport, sale, manufacture, etc. of intoxicating drugs. मादक औषधिद्रव्ये निर्यात करणे, आयात करणे, त्याचे परिवहन करणे ते विकणे, तयार करणे, वगैरे यास मनाई.

No person shall—

(a) export, import, transport or possess any intoxicating drug;

(b) cultivate or collect the hemp

(c) use, keep or have in his possession any materials, still, utensils, implements or apparatus whatsoever for the manufacture of any intoxicating drug;

(d) sell or buy any intoxicating drug;

e) consume or use any intoxicating drug; or

(f) manufacture any intoxicating drug.

कोणतीही व्यक्ती-

(अ) कोणतेही मादक औषधिद्रव्य निर्यात करणार नाही, आयात करणार नाही, त्याचे परिवहन करणार नाही किंवा ते जवळ बाळगणार नाही ;

(ब) भांगेची लागवड करणार नाही, किंवा ती गोळा करणार नाही ;

(क) कोणतेही मादक औषधिद्रव्य तयार करण्याकरिता कोणत्याही प्रकारचे साहित्य, दारू गाळण्याची भट्टी, भांडी, साधने किंवा उपकरणे वापरणार नाही, ठेवणार नाही किंवा आपल्याजवळ बाळगणार नाही ;

(ड) कोणतेही मादक औषधिद्रव्य विकणार नाही किंवा विकत घेणार नाही ;

(ई) कोणत्याही मादक औषधिद्रव्याचे सेवन करणार नाही किंवा ते वापरणार नाही ; अथवा

(फ) कोणतेही मादक औषधिद्रव्य तयार करणार नाही.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 14

थोडक्यात: Section 14 मध्ये असे सांगितले आहे की कोणतीही व्यक्ती मादक औषधिद्रव्ये (intoxicating drugs) निर्यात, आयात, परिवहन, विक्री, निर्माण किंवा सेवन करू शकत नाही.

विस्तृत समजावणी:

• **निर्यात, आयात आणि परिवहन (Export, Import, Transport)** – कोणतेही मादक औषधिद्रव्य बाहेर पाठवणे, बाहेरून आणणे किंवा एका जागेवरून दुसऱ्या जागेवर नेणे मनाई आहे. तुमच्याकडे असल्यास ते ठेवणेसुद्धा अवैध आहे.

• **भांग (Hemp)** – भांगेची लागवड किंवा गोळा करणे सर्वथा प्रतिबंधित आहे.

• **उत्पादन साहित्य (Manufacturing Equipment)** – दारू/मादक द्रव्य तयार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या भट्ट्या, भांड्या, साधनांचे मालकी किंवा वापर करणेही गुन्हा आहे.

• **विक्री आणि ख्रेता (Sale & Purchase)** – खरेदी किंवा विक्री दोन्ही गुन्हेगारी आहे.

• **सेवन (Consumption)** – स्वत: पिणेही कायद्यात गुन्हा आहे.

• **निर्माण (Manufacture)** – कोणत्याही स्वरूपात मादक द्रव्य तयार करणे निषिद्ध आहे.

हा Section अत्यंत कठोर आहे – पूर्ण प्रतिबंध आहे.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 14 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

📖 Printed Excise Manual — page 1031 of 1109

Open in full Excise Manual viewer

LANDMARK Shegaokar & Ors. v. State of Maharashtra (Excise License Distance Norms)

Bombay High Court · 13 Nov 2019

Multi-party writ petitions challenging mandatory distance norms (100m from religious places, 250m from schools) imposed for grant of foreign and country liquor licenses by excise authorities. Key issu

LANDMARK Smt. Shantabai Baban Muluk v. Smt. Asha Janardhan Chaskar

LANDMARK Smt. Shantabai Baban Muluk v. Smt. Asha Janardhan Chaskar

Rule 15 Current

Prohibition of import, export, transport, sale etc. of sweet toddy. गोड ताडीची आयात, निर्यात, परिवहन, विक्री वगैरेस मनाई.

No person shall—

(a) import, export, transport or possess sweet toddy or nira;

(b) bottle sweet toddy or nira for sale’ or

कोणतीही व्यक्ती-

(अ) गोड ताडी किंवा नीरा आयात करणार नाही, निर्यात करणार नाही, तिचे परिवहन करणार नाही किंवा ती जवळ बाळगणार नाही ;

(ब) गोड ताडी किंवा नीरा विकण्यासाठी बाटलीत भरणार नाही ; अथवा

(क) गोड ताडी किंवा नीरा विकणार नाही किंवा विकत घेणार नाही.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 15

**थोडक्यात:** Section 15 मध्ये असे सांगितले आहे की गोड ताडी किंवा नीरा आयात, निर्यात, परिवहन, बाळगणे, बाटलीत भरणे आणि विक्री-खरेदी करणे हे सर्व गोष्टी सरकारने मनाई केलेली आहेत.

---

**विस्तार:**

**गोड ताडी म्हणजे काय?**
ताडीचे झाड असलेल्या खजुरीचे झाडांचा रस जर गोड असेल तर तिला गोड ताडी म्हणतात. नीरा हाही तोच रस आहे (कधी-कधी वेगळा नाव दिलेला).

**कोण काय करू शकत नाही:**

1. **आयात/निर्यात करू शकत नाही** — बाहेरून आणू शकत नाही किंवा बाहेरला पाठवू शकत नाही

2. **परिवहन करू शकत नाही** — एका जागेवरून दुसऱ्या जागेला नेऊ शकत नाही

3. **जवळ बाळगू शकत नाही** — घरी किंवा दुकानात साठवून ठेवू शकत नाही

4. **बाटलीत भरू शकत नाही** — विक्रीसाठी पॅकेजिंग करू शकत नाही

5. **विकू किंवा खरेदी करू शकत नाही** — न विकत ठेवू शकत नाही, न खरेदी करू शकत नाही

**सोप्या शब्दात:** गोड ताडी/नीरा अगदी बंद केली आहे. हवी असली तरी तुम्ही हे करू शकत नाही!

Pritpal Singh Rattan Singh v. The Chief Commissioner Of Delhi

Rule 16 Current

Prohibition of tapping of toddy producing trees and drawing of toddy. ताडी देणारी झाडे छेदण्यास व त्यापासून ताडी काढण्यास मनाई.

No person shall—

(a) tap any toddy producing tree or permit to be tapped any toddy producing tree belonging to him or in his possession; or

(b) draw toddy from any tree or permit toddy to be drawn from any tree belonging to him or in his possession.

कोणतीही व्यक्ती

(अ) आपल्या मालकीचे किंवा आपल्या कब्जात असलेले कोणतेही ताडी देणार झाड छेदणार नाही किंवा ते छेदण्याची परवानगी देणार नाही; अथवा

(ब) आपल्या मालकीच्या किंवा आपल्या कब्जात असलेल्या कोणत्याही झाडापासून ताडी काढणार नाही किंवा त्यापासून ताडी काढण्याची परवानगी

देणार नाही.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 16

थोडक्यात: Section 16 मध्ये असे सांगितले आहे की कोणीही व्यक्ती आपल्या ताडी देणार्‍या झाडांना छेदू शकत नाही किंवा त्यापासून ताडी काढू शकत नाही.

**विस्तृत समजावून:**

**Section 16 चा मतलब:**

हा नियम ताडी उत्पादनावर सरकारची मनाई लागू करतो. याचा अर्थ असा:

• **आपल्या झाडांना छेदणे मना आहे** — तुमच्या घरी किंवा जमिनीवर ताडी देणार कोणतेही झाड असेल तर तुम्ही त्या झाडाला "छेद" लावू शकत नाही (म्हणजे त्यातून रस बाहेर काढण्याची तयारी करू शकत नाही).

• **परवानगी देणेही मना आहे** — तुम्ही दुसर्‍या व्यक्तीला आपल्या झाडापासून ताडी काढण्याची परवानगी देऊ शकत नाही.

• **ताडी काढणे सरासरी मना आहे** — चाहे तुमच्या झाडापासून असो वा इतरांच्या झाडापासून, ताडी काढणे कायदेशीरपणे प्रतिबंधित आहे.

**सरळ भाषेत:** या कायद्याने ताडी (नारियेल किंवा ताडीच्या झाडांपासून मिळणारा पेय) बनवणे पूर्णपणे प्रतिबंधित केले आहे.

Bombay High Court · 03 Feb 1965 · AIR 1966 Punjab 4

Rule 17 Current

Prohibition of possession etc., of opium. अफू जवळ बाळगणे, वगैरे यास मनाई.

No person shall—

(a) possess opium

(b) transport opium

(d) sell or buy opium; or

(e) consume or use opium

कोणतीही व्यक्ती-

(अ) अफू जवळ बाळगणार नाही ;

(ब) अफूचे परिवहन करणार नाही ;

(क) अफूची आयात करणार नाही किंवा निर्यात करणार नाही ;

(ड) अफू विकणार नाही किंवा विकत घेणार नाही ; अथवा

(ई) अफूचे सेवन करणार नाही किंवा ती वापरणार नाही.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 17

**थोडक्यात:** Section 17 मध्ये असे सांगितले आहे की अफू मिळविणे, हलवणे, विकणे-विकत घेणे किंवा सेवन करणे — हे सर्व बिल्कुल मनाई आहे।

---

**विस्तृत समजावणी:**

या नियमानुसार, कोणतीही व्यक्ती (चाहे तो कोण असो) हे पाँच गोष्टी करू शकत नाही:

**1. अफू जवळ बाळगणे (possess)**
तुमच्या घरात, दुकानात किंवा कोठेही अफू ठेवून ठेवू शकत नाही — असल्या किंवा लपवून ठेवलेला.

**2. अफूचे परिवहन (transport)**
एकठिकाणा ते दुसरीकडे अफू नेणे मनाई आहे.

**3. आयात-निर्यात करणे (import/export)**
अफू बाहेरून देशात आणणे किंवा देशाबाहेर पाठवणे दोन्ही गैर कायदेशीर आहे.

**4. विकणे-विकत घेणे (sell/buy)**
अफू विक्री करणे किंवा खरेदी करणे — दोन्ही गुन्हेगारी आहे.

**5. सेवन-वापरणे (consume/use)**
अफू खाणे, पिणे किंवा कोणतीही पद्धतीने वापरणे मनाई आहे.

**संक्षेप:** अफूचा कोणताही संबंध (रक्षण, खरेदी, विक्री, सेवन) कायदेशीरदृष्ट्या अवैध आहे. उल्लंघन केल्यास दंड आणि बंदीस्त होऊ शकते.

Timeline of Orders + Documents affecting Rule 17 Chronological, oldest first. Government Orders are extracted from the printed 2023 manual; Documents are admin-uploaded GRs/circulars/orders.

📖 Printed Excise Manual — page 1030 of 1109

Open in full Excise Manual viewer

Whether copyright assignees or aggregators who are not registered as Copyright Societies can independently grant music licenses and seek relief for infringement under the Copyright Act 1957, or must t

Pritpal Singh Rattan Singh v. The Chief Commissioner Of Delhi

Bombay High Court · 03 Feb 1965 · AIR 1966 Punjab 4

Rule 18 Current

Prohibition of sale to minors. अज्ञान व्यक्तींना मादक द्रव्य विकण्यास मनाई.

No licensed vendor and no person in the employ of such licensed vendor or acting with the express or implied permission of such licensed vendor on his behalf shall sell or deliver any intoxicant to any person who is a minor whether for consumption by such person or by other person and whether for consumption on or off the premises of such licensed vendor.

लायसन दिलेल्या कोणत्याही विक्रेत्याने तसेच अशा लायसन दिलेल्या विक्रेत्याच्या नोकरीत असलेली किंवा अशा लायसन दिलेल्या विक्रेत्याच्या स्पष्ट किंवा गर्भित परवानगीने त्याच्या वतीने काम करणारी कोणतीही व्यक्ती कोणत्याही अज्ञान व्यक्तींना कोणतेही मादक द्रव्य विकणार नाही किंवा देणार नाही. मग असे मादक द्रव्य अशा व्यक्तीने किंवा इतर व्यक्तीने सेवन करण्यासाठी, तसेच ते अशा लायसन दिलेल्या विक्रेत्याच्या जागेत किंवा जागेच्या बाहेर सेवन करण्यासाठी विकण्यात किंवा देण्यात येवो.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 18

थोडक्यात: Section 18 मध्ये असे सांगितले आहे की लायसन दिलेल्या दारू विक्रेत्याने किंवा त्याच्या नोकरीत असलेल्या कोणत्याही व्यक्तीने अज्ञानी (नाबालिग) व्यक्तीला दारू विकू शकत नाही.

---

**विस्तृत माहिती:**

**कोण विक्रय करू शकत नाही?**
- जिला license घेतलेला दारू विक्रेता
- त्या विक्रेत्याचा कर्मचारी
- कोणीही व्यक्ती जो त्या विक्रेत्याच्या परवानगीने काम करत असेल

**कोला विकू शकत नाही?**
- अज्ञान (नाबालिग) लोकांना — म्हणजेच जे कायदेशीरपणे प्रौढ नाहीत

**दारू विकत कोठे नाही?**
- आपल्या दोकानात सेवन करायला
- दोकानाच्या बाहेर घेऊन जायला
- इतर कोणाला देऊन सेवन करायला

**दंड:**
हा कायदा मोडल्यास गंभीर शिक्षा होऊ शकते — जेल किंवा दंड अथवा दोन्ही.

**साधारण उदाहरण:**
एका दारू दोकानात १८ वर्षांचा मुलगा येतो. विक्रेता त्याला दारू विकू शकत नाही — ही Section 18 ची मांग आहे.

Samrat Beer Bar vs Assistant Commissioner of Income Tax

Tribunal · 21 Jul 2000 · (2001) 69 TTJ (PUNE) 113; (2001) 72 TTJ (PUNE) 827

Partnership running a beer bar challenged block assessment including suppressed food sales and applying 40% gross profit rate. Tribunal held food sales belonged to adjacent separate dining entity (Sam

Pritpal Singh Rattan Singh v. The Chief Commissioner Of Delhi

Bombay High Court · 03 Feb 1965 · AIR 1966 Punjab 4

Rule 19 Current

Deleted. वगळण्यात आले.

[Prohibition of sale of toddy] Deleted by Bom. 22 of 1960,s.10.

(ताडी विकण्यास मनाई) हे कलम सन 1960 चा मुंबई अधिनियम क्रमांक 22, कलम 10 अन्वये वगळण्यात आले.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 19

थोडक्यात: Section 19 आता कायदेशीरदृष्ट्या अस्तित्वात नाही — हे 1960 मध्ये हटवून दिले गेले.

---

**तपशील:**

Section 19 ताडी विकण्यास मनाई करायचे — पण हा कलम आजकाल लागू नाही.

**काय झाले?**

- सन 1960 मध्ये महाराष्ट्र विधानमंडळाने एक नवीन कायदा मंजूर केला (क्रमांक 22)
- त्या कायद्याच्या कलम 10 मुळे Section 19 पूर्णपणे हटवून दिले गेले
- म्हणून आता ताडी विकण्याबाबत Section 19 लागू होत नाही

**साधारणपणे:**

हे कलम 1949 च्या दारूबंदी कायद्यात होते, पण 11 वर्षांनंतर (1960 मध्ये) ते रद्द करण्यात आले. म्हणून आजकाल कोणीही Section 19 साठी कायदेशीर कारणीर नेमून देऊ शकत नाही.

Pritpal Singh Rattan Singh v. The Chief Commissioner Of Delhi

Bombay High Court · 03 Feb 1965 · AIR 1966 Punjab 4

Rule 20 Current

Prohibition or production etc, of charas. चरसाचे उत्पादन करणे, वगैरे यास मनाइ

No person shall—

(f) transport

Charas.

कोणतीही व्यक्ती खालील गोष्टी करणार नाही-

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 20

**थोडक्यात:** Section 20 मध्ये चरस संपूर्णपणे मनाइ आहे — कोणीही त्यचे उत्पादन, तयारी, भांडारण, विक्रय, खरेदी किंवा सेवन करू शकत नाही.

---

**सविस्तर समजावून:**

**चरस म्हणजे काय?**
चरस हा गांजा (cannabis) पासून बनवलेला एक नशेचा पदार्थ आहे. हा अत्यंत हानिकारक आहे.

**Section 20 काय सांगतो?**
या नियमानुसार, कोणतीही व्यक्ती चरस संबंधात खालील काही कामही करू शकत नाही:

• **उत्पादन किंवा तयारी** — चरस बनवणे मनाइ
• **भांडारण** — घरात किंवा कुठेही जवळ ठेवणे मनाइ
• **खरेदी-विक्रय** — विकत घेणे किंवा विकणे दोन्ही मनाइ
• **लक्ष्यवहन** — एका जागेहून दुसरीकडे नेणे मनाइ
• **आयात-निर्यात** — विदेशांतून आणणे किंवा भेजणे मनाइ
• **सेवन** — पिणे किंवा वापरणे मनाइ

**साराशरी:**
चरस हा संपूर्ण निषिद्ध पदार्थ आहे. त्याचा कोणताही व्यापार, मालकी किंवा उपयोग कायदेशीरदृष्ट्या गुन्हा आहे.

Pritpal Singh Rattan Singh v. The Chief Commissioner Of Delhi

Bombay High Court · 03 Feb 1965 · AIR 1966 Punjab 4

Rule 21 Current

Alteration of Denatured Spirit. विप्रकृत केलेल्या मद्यसारात बदल करणे.

No person shall—

(a) alter or attempt to alter any denatured spirit by dilution with water or by any method whatsoever, with the intention that such spirit may be used for human consumption, whether as a beverage or internally as a medicine or in any other way whatsoever; or

(b) have in his possession any denatured spirit in respect of which he knows or has reason to believe that such alteration or attempt has been made.

कोणतीही व्यक्ती-

(अ) कोणतेही विप्रकृत केलेले मद्यसार मादक पेय म्हणून किंवापोटात घ्यावयाचे औषध म्हणून किंवा कोणत्याही इतर प्रकारचे मनुष्याने सेवन करण्यसाठी वापरता यावे या हेतूने त्यात पाणी मिसळून किंवा कोणत्याही पद्धतीने, बदल करणार नाही किंवा बदल करण्याचा प्रयत्न करणार नाही ; किंवा

(ब) विप्रकृत केलेल्या ज्या मद्यसाराच्या बाबतीत असा बदल करण्यात आला आहे किंवा बदल करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे असे त्यास माहीत असेल किंवा असे त्यास सकारण वाटत असेल असे कोणतेही विप्रकृत मद्यसार जवळ बाळगणार नाही.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 21

थोडक्यात: Section 21 मध्ये असे सांगितले आहे की कोणीही डिनेचर्ड स्पिरिट साधारण मद्य बनवून मानवी सेवनासाठी वापरू शकत नाही किंवा असे करण्याचा प्रयत्न करू शकत नाही.

---

**विस्तारित समजावणी:**

**डिनेचर्ड स्पिरिट म्हणजे काय?**
डिनेचर्ड स्पिरिट हा एक विशेष प्रकारचा अल्कोहल आहे ज्यामध्ये जहरीले पदार्थ मिसळले असतात. हा औद्योगिक कामांसाठी, रंग-वार्निशसाठी किंवा इतर व्यावसायिक उद्देशांसाठी वापरला जातो — पण माणसाने ते पी शकत नाही.

**Section 21 काय प्रतिबंध करते:**

**(अ) बदल करणे:**
कोणीही डिनेचर्ड स्पिरिटमध्ये पाणी मिसळून किंवा इतर कोणत्याही पद्धतीने त्यात बदल करून सामान्य दारू बनवू शकत नाही. हे करायचा प्रयत्नही नाही.

**(ब) धारण करणे:**
जर कोणीही असा डिनेचर्ड स्पिरिट जवळ ठेवतो ज्यामध्ये असा बदल करण्यात आला आहे किंवा होण्याची शक्यता आहे, तर हेही गुन्हा आहे.

**सोप्या भाषेत:** मद्यसार बनवून विक्री करण्यासाठी डिनेचर्ड स्पिरिट वापरणे पूर्णपणे बंदीस्त आहे.

LANDMARK Subhash Nanhalal Gupta and Anr vs The State of Maharashtra

Bombay High Court · 08 Oct 2018

Gujarat Spirit Dealers Association v. State of Gujarat

Gujarat High Court · 14 Jun 2010

Rule 21-A Current

Alteration of Denatured Spirituous Preparation. विप्रकृत मद्यसारयुक्त सिद्धपदार्थात बदल करणे.

No person shall—

(a) alter or attempt to alter any denatured spirituous preparation by dilution with water or by any method whatsoever, with the intention that such preparation may be used for human consumption as an intoxicating liquor; or

(b) have in his possession any denatured spirituous preparation in respect of which he knows or his reason to believe that such alteration or attempt has been made.

कोणतीही व्यक्ती-

(अ) कोणताही विप्रकृत मद्यसारयुक्त सिद्धपदार्थ मादक दारू म्हणून मनुष्याने सेवन करण्यासाठी वापरता यावी या हेतूने त्यात पाणी मिसळून किंवा कोणत्याही पद्धतीने, बदल करणार नाही किंवा बदल करण्याचा प्रयत्न करणार नाही ; किंवा

(ब) ज्या विप्रकृत मद्यसारयुक्त सिद्धपदार्थांच्याबाबतीत असा बदल करण्यात आला आहे किंवा बदल करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे असे त्यास माहीत असेल किंवा असे त्यास सकारण वाटत असेल असा कोणताही विप्रकृत मद्यसारयुक्त सिद्धपदार्थ जवळ बाळगणार नाही.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 21-A

**थोडक्यात:** Section 21-A मध्ये असे सांगितले आहे की कोणीही डिनेचर्ड स्पिरिट (नुकसान दिलेला स्पिरिट) को मनुष्य पिऊ शकेल असा करण्यासाठी बदलू शकत नाही.

---

**सोप्या भाषेत:**

**डिनेचर्ड स्पिरिट म्हणजे काय?**
हा एक स्पिरिट आहे ज्यामध्ये विषारी पदार्थ मिसळले असते म्हणून तो मनुष्य पिऊ शकत नाही. औद्योगिक कामांसाठी (मशीन, रंग वगैरे) वापरला जातो.

**Section 21-A चे दोन नियम:**

**(अ) बदल करणे मना आहे:**
- जर कोणी डिनेचर्ड स्पिरिटमध्ये पाणी मिसळून किंवा इतर कोणत्याही पद्धतीने हा विषारी पदार्थ दूर करून पिणे योग्य करून घेण्याचा प्रयत्न केला, तर हे गुन्हा आहे.

**(ब) बदललेला स्पिरिट घरी ठेवणे मना:**
- ज्या व्यक्तीला माहीत आहे किंवा संशय आहे की हा डिनेचर्ड स्पिरिट बदलून पिऊ योग्य केला गेला आहे, तर तो त्याचा कब्जा करून ठेवू शकत नाही.

**साधारण भाषेत:** डिनेचर्ड स्पिरिट पिऊ योग्य बनवणे किंवा रखवून ठेवणे — दोन्ही मना आहे!

Rule 22 Current

Prohibition of allowing any premises to be used as common drinking house. कोणतीही जागा दारूचा गुत्ता म्हणून वापरण्यासाठी परवानगी देण्यास मनाई

No person shall—

(a) open or keep or use any place as a common drinking house; or

(b) have the care, management or control of, or in any manner assist in conducting the business of, any place opened, or kept, or used as a common drinking house.

कोणतीही व्यक्ती-

(अ) कोणतीही जागा दारूचा गुत्ता म्हणून उघडणार नाही किंवा ठेवणार नाही किंवा वापरणार नाही ; अथवा

(ब) दारूचा गुत्ता म्हणून उघडण्यात किंवा ठेवण्यात किंवा वापरण्यात आलेल्या कोणत्याही जागेवर देखरेख ठेवणार नाही, तिची व्यवस्था पाहणार नाही किंवा तिच्यावर नियंत्रण ठेवणार नाही किंवा तिच्यातील धंदा चालविण्यास कोणत्याही रीतीने सहाय्य करणार नाही.

मराठी अनुवाद केवळ संदर्भासाठी. मूळ इंग्रजी मजकूर अधिकृत आहे.

सोप्या भाषेत — Rule 22

**थोडक्यात:**
Section 22 मध्ये असे सांगितले आहे की कोणीही व्यक्ती गैरकायदेशीरपणे दारू पिण्यासाठी ती कॉमन जागा उघडू, ठेवू, चालू ठेवू किंवा त्याचा व्यवस्थापन करू शकत नाही.

---

**तपशील:**

**Section 22** म्हणजे दारूबंदी कायद्यातून **"common drinking house"** (दारूचा गुत्ता) वर पूर्ण मनाई आहे.

**दोन गोष्टींवर प्रतिबंध:**

**(अ) दारूचा गुत्ता उघडणे, ठेवणे किंवा चालू ठेवणे:**
- कोणतीही गैरकायदेशीर (illegal) bar, होटेल किंवा गुप्त ठिकाण जिथे मानुष-लोक दारू पीत असतात — ते सर्व बंद.
- शहर, गाव कुठेही असो, कायदेशीर परवानगी (licence) नसलेल्या जागेवर दारू विक्री/सेवन करू शकत नाही.

**(ब) ऐसा गुत्ता चालविण्यात भाग घेणे:**
- मालक, व्यवस्थापक, कामगार, सहकारी — कोणीही त्या जागेत दारूचा धंदा करू शकत नाही.
- वरीलपैकी कोणतेही काम करणे म्हणजे कायदा मोडणे.

**सहज उदाहरण:**
रमेश गावात एक गुप्त ठिकाण ठेवतो जिथे लोक दारू पीत असतात. हे **Section 22** नुसार गुन्हा आहे. त्याला छेड (fine), तुरुंग किंवा दोन्ही मिळू शकते.

LANDMARK Smt. Shantabai Baban Muluk v. Smt. Asha Janardhan Chaskar